Biografia Artikuj Media Libraria Dosje Problematika bashkëkohore Opinione dhe reagime Studime dhe hulumtime Kontakt
  MBIKËQYRJA FETARE OSE IHTISABI NDAJ PRINDËRVE – RREGULLAT DHE ETIKA

Dr. Sedat ISLAMI

 

MBIKËQYRJA FETARE OSE IHTISABI NDAJ PRINDËRVE – RREGULLAT DHE ETIKA

 (publikuar në Zani i Naltë, nr. 17)

REZYME

Urdhërimi për të mirë dhe ndalimi nga e keqja’ është një nga institucionet fetare më të rëndësishme. Ai garanton zbatimin e ligjit të Zotit në shoqëri dhe ruajtjen e kësaj të fundit nga dukuritë negative. Për shkak të kësaj rëndësie që ka, në Kur’an (9:71), është përshkruar edhe si detyrim që rrjedhë nga vëllazëria fetare. Duke qenë se ka këtë pozitë që ka, atëherë, si institucion, është normuar me rregulla dhe etikë përkatëse, në mënyrë që të parandalohet manifestimi i gabuar i tij, i cili mund të ketë pasojat e veta. Urdhërimi për të mirë dhe ndalimi nga e keqja ka vazhduar si organ shoqëror e shtetëror për shekuj. Me kalimin e kohës, perceptimet e mangëta përkitazi me të, si institucion, filozofi dhe botëkuptim, kanë çuar në aplikimin e gabuar të tij. Është gabuar, përveç tjerash, edhe në raport me prindërit. Ky punim vjen për të treguar aspektet se ku është gabuar me prindërit dhe cilat janë format e miratuara fetarisht për ushtrim të tij në raport me ta. Meqë punimi synon të dokumentojë respektimin e prindërve dhe pozitën e tyre të lartë ligjërisht e historikisht, atëherë metodologjia nga e cila dominohet është ajo përshkruese. Punimin e kam ndarë në tre pjesë, të cilat janë paraprirë me një parathënie, në të cilën është përshkruar problematikën e studimit, qëllimet, rëndësia dhe metodologjia e tij, dhe janë pasuar me një pasthënie, ku janë përshkruar rezultat kryesore të tij.  

 

Fjalët kyçe: respektimi i prindërve, mbajtja e lidhjeve familjare,urdhërimi për të mirë dhe ndalimi nga e keqja, ihtisabi ndaj prindërve, kundërshtimi i prindërve, shkëputja e lidhjeve familjare.

 

HYRJE

Me emrin e All-llahut, Mëshiruesit, Mëshirëbërësit!

Falënderimet i takojnë All-llahut, i Cili urdhëroi që të mos merret për zot askush tjetër përveç Tij si dhe të respektohen prindërit, ndërsa lavdërimet, paqja dhe bekimet qofshin për të Dërguarin e Tij, i cili porositi për mirësjellje me prindërit, të gjallë e të vdekur!

Respektimi për prindërit në Islam ka qenë dhe mbetet vlerë dhe moral me të cilin myslimanët mburren para njerëzimit. Pozita që i është dhënë prindërve në Islam është e papërsëritur në historinë fetare, morale e legjislative të njerëzimit. Kjo ka bërë që dijetarë dhe thirrës myslimanë[1] me kohë këtë vlerë, krahas vlerave tjera që shpërfaqin mirësitë e Islamit, ta fusin në kuadër të arsenalit predikues fetar, respektivisht ta vënë në funksion si element joshës dhe tërheqës për pranimin e fesë nga jomyslimanët.

Edhe pse bukuri prej bukurive të fesë, ky moral, për shkak të veprimeve të pamençura dhe të pamenduara mirë të disa besimtarëve të rinj, është përbaltur paksa. Këta të rinj, të mbërthyer nga entuziazmi dhe të verbëruar nga injoranca, kanë dhënë shembuj të këqij për sjelljet e tyre me prindër, duke vënë në pikëpyetje, jo vetëm këtë moral, por moralin islam në tërësi. Sjelljet e tyre të pamatura, që u kthyen në skena tragjike para syve të botës mbarë, ku prindit nuk i kursehej madje as jeta, njollosën këtë moral me të cilin krenohemi.

Problematika e studimit

Këto veprime të shëmtuara të këtyre të rinjve kanë krijuar një konfuzion pasi që ata i janë referuar fesë. Për brutalitetin dhe arrogancën e tyre kanë dëshmuar me tekste eftare. Në fakt, ata i kanë interpretuar në shpërputhje me kriteret e parapara dhe i kanë aplikuar në kundërshtim me rregullat dhe etikën fetare, por kjo, megjithatë, ka patur efektin e vet negativ. Janë ngritur shumë shqetësime nëse kanë të bëjnë me Islamin këto interpretime dhe veprime dhe nëse ka lajthitje në mënyrën e kuptimit dhe interpretimit të teksteve fetare për urdhërimin për të mirë dhe ndalimin nga e keqja.

Pyetjet hulumtuese

Për ta dëshmuar se sa të shpifura janë metodat e tyre, në njërën anë, dhe për të ofruar konceptin autentik islam përkitazi me urdhërimin e prindërve për të mirë dhe ndalimin e tyre nga e keqja,  i jam referuar një mori pyetjesh hulumtuese, si:

1)      Cila është pozita e prindërve në fe dhe çfarë na urdhërojnë Kur’ani dhe Sunneti për prindërit?

2)      A urdhërohen prindërit për të mirë dhe a ndalohen nga e keqja?

3)      Nëse po, atëherë cilat janë mënyrat, rregullat dhe etika e kërkuar fetarisht për ta bërë një gjë të tillë?

4)      A bëjnë prindërit përjashtime nga rregullat e përgjithshme të urdhërimit për të mirë dhe ndalimit nga e keqja?

Qëllimet e punimit

Punimi, në radhë të parë, mëton të konfirmojë pozitën e lartë dhe të respektueshme të prindërve në fe, sikur që i ka vënë vetes për qëllim që të përshkruajë rregullat fetare që kanë të bëjnë në mënyrë ekskluzive me prindërit dhe institucionin e urdhërimit për të mirë dhe ndalimit nga e keqja.

Rëndësia e punimit

Punimi, ka një rëndësi të veçantë, pasi që ofron një koncept të kompletuar dhe të argumentuar të respektimit të prindërve, sikur që sjellë në mënyrë të shoshitur, argumentuar dhe thjeshtësuar rregullat dhe etikën e urdhërimit të prindërve për të mirë dhe ndalimit të tyre nga e keqja. Ai zhdukë dhe flakë çdo keqkuptim apo përshtypje të gabuar përkitazi me moralin dhe etikën në raport me prindërit, gjëra këto që mund të jetë krijuar si shkak i bindjeve dhe sjelljeve të gabuara të disa prej muslimanëve.  

Punimi ka dhe një rëndësi tjetër pasi që, të paktën aq sa kam njohuri, është i pari i llojit të vet në gjuhën shqipe, duke ndikuar kështu në mbushjen e një boshllëku në literaturën fetare shqipe.  

Studime paraprake

Studime të mëhershme, në formë të veçantë, nuk ka patur. Janë dijetarë të hershëm, si p.sh. Imamët Ebu Hamid Gazaliu në ‘Ihjauulumi-d-Din’, Maverdi në ‘El-ahkam es-sultanijjeh’, Ibn Tejmije në ‘El-hisbetufi-l-Islam’ ata që kanë shtjelluar imazhe dhe aspekte të kësaj teme por në formë të përgjithshme, implicite, aluduese dhe, faktikisht, sipërfaqësore. Kjo mbase vetëm për shkaqe akademike dhe jo si problem shoqëror, siç ka lindur nevoja ta trajtojmë ne. Me sfond të kësaj të fundit është trajtuar nga Dr. FadëlIlahi në librin e tij ‘El-Ihtisabuala-l-validejni, meshruijjetuhu ve derexhatuhu ve adabuhu’, i cili i është referuar këtyre burimeve, duke na ofruar një material të shtjelluar bukur dhe qartë. Ai, padyshim, ka meritat për hapjen e këtij shtegu.

Krahas këtij libri është edhe libri i AbdulHamidBilalit ‘Fikhu-d-Da’vetifiinkari-l-munker’, i cili sjell detaje të përmbledhura dhe të rëndësishme përkitazi me rregullat dhe mënyrën e ndalimit të së keqes por duke mos e trajtuar në mënyrë eksplicite apo duke mos e trajtuar fare çështjen e ndalimit të prindërve nga të këqijat.

Sido që të jetë, nga librat në fjalë dhe libra të tjerë, që gjatë shtjellimit do t’i referohemi, kam përfituar, qoftë në kuptim të drejtpërdrejtë të formësimit të idesë dhe konceptit, qoftë në kuptim të tërthortë, duke përfituar nga rregullat e shpjeguara përkitazi me urdhërimin për të mirë dhe ndalimin nga e keqja.

Metodologjia

Për ta shtjelluar temën në fjalë, kam aplikuar metodologjinë deskriptive. Punimi është teorik dhe për këtë i jam referuar fillimisht teksteve nga Kur’ani dhe Sunneti, pastaj punimeve të hershme dhe bashkëkohore, duke adresuar thëniet, citatet dhe mendimet tek autorët ose burimet më të afërta.

Skema e punimit

Punimin e kam ndarë në dy pjesë:

1)      Pjesën e parë e kam rezervuar për respektimin e prindërve nga perspektiva autentike islame, si një hallkë lidhëse ndërmjet konceptit dhe aplikimit të tij.

2)      Ndërsa pjesën e dytë ia kam dedikuar tërësisht konceptit el-ihtisab,mënyrave dhe etikës së urdhërimit të prindërve për të mirë si dhe ndalimit të tyre nga e keqja.

All-llahun e lus që këtë angazhim dhe përkushtim të ma pranojë si vepër të mirë dhe t’i begatojë me shpërblimin e saj prindërit e mi! Për çdo të qëlluar, e falënderoj All-llahun, për çdo gabim e lëshim, e lus All-llahun të më falë!

 

Dr. Sedat ISLAMI

 

 

 

 

 

I. RESPEKTI PËR PRINDËRIT NË KUR’AN, SUNNET DHE HISTORINË ISLAME

1. KUR'ANI PËR RESPEKTIMIN E PRINDËRVE

1.1. Porosia hyjnore për mirësjellje me prindërit

Në Kur’an gjejmë disa citatet të cilat na obligojnë të jemi të sjellshëm me prindërit tanë. Kështu, në kaptinën En-Nisa, ajeti 36, All-llahu na urdhëron:“Adhuroni Allahun dhe mos i shoqëroni Atij asgjë (në adhurim); silluni mirë me prindërit,...” [En-Nisa: 36][2]

Në kaptinën El-En’amë, ajeti 151, All-llahu na urdhëron:“(Thuaju: “Ejani t’ju lexoj çfarë ju ka urdhëruar Allahu:...) që të silleni mirë me prindërit;...” [El-En’amë: 151][3]

Çfarë nënkupton mirësjellja me prindërit?

Nëse i kthehemi komentimit të ajeteve të cituara sipër, do të gjejmë domethënie madhështore të respektimit të prindërve.Xhessasi, fillimisht, shpjegon se bëhet fjalë për mirësjellje të obliguar nga All-llahu.[4] Në këtë aludon edhe FahruddinRrazi.[5]HasanBasriu mendon se bamirësia ndaj prindërve nënkupton të shpenzosh për ta atë që e posedon dhe të përfillësh urdhrat e tyre për aq kohë sa urdhrat nuk paraqesin mëkat ndaj All-llahut.[6]Imam Kurtubiu, në komentim të këtij ajeti, respektivisht mirësjelljes me prindërit, shpjegon imazhe më të shumta të formave se si manifestohet në praktikë. Thotë se mirësjellja nënkupton ‘bamirësinë ndaj tyre, ruajtjen dhe mbrojtjen e tyre, përfilljen e urdhrave të tyre, lirimin nga robëria (nëse janë në të), dhe heqjen dorë nga pushteti ndaj tyre.’[7]Begaviu shpjegon se krahas bamirësisë hyn edhe dhembshuria dhe ana emocionale.[8] Ngjashëm kanë shpjeguar edhe Imamët XhelaluddinMehal-liu dhe XhelaluddinSujuti.[9]AbduRrahman bin Nasir Es-Sa’di në shpjegimin e tij përmbledh të drejta morale dhe materiale. Thotë: ‘Silluni mirë ndaj prindërve me fjalë të mira, me ligjërim të butë, me vepër të bukur duke përfillur urdhrat e tyre dhe shmangur ndalesave të tyre, duke shpenzuar për ta, duke respektuara ata që kanë lidhje me ta, qoftë nga lidhja e drejtpërdrejtë (farefisi), qoftë nga lidhja jo e drejtpërdrejt (miqësia e shoqëria).’[10]

Siç mund të shihet, respektimi i prindërve nuk përkufizohet në një fushë ose aspekt obligimesh. Fajruzabadi mendon se mirësjellja me prindërit nënkupton pafundësi në respektim të tyre.[11]

Pra, të mos kufizohesh vetëm në një ose dy forma, porse ta shndërrosh respektimin e tyre në art, në jetë, në gjithçka të bukur. Në Kur’an, duke na u ofruar limite dhe kufij që nuk guxojmë t’i shkelim kur është në pyetje respektimi i prindërve, na ofrohen në fakt hapësira gjigante dhe mundësi të rralla të jetësimit të shembujve më të lartë dhe më brilant të respektimit të tyre. Ja çfarë më konkretisht dua të them: Thotë All-llahu: “Zoti yt ka urdhëruar, që të mos adhuroni askënd tjetër përveç Atij dhe, që të silleni mirë me prindërit. Nëse njëri prej tyre ose të dy arrijnë pleqërinë te ti, mos u thuaj atyre as “uh!”, mos i kundërshto, por drejtoju atyre me fjalë respekti. 24. Lësho para tyre krahët e përuljes prej mëshirës dhe thuaj: “O Zoti im, mëshiroji ata, ashtu siç më kanë rritur, kur unë isha i vogël!”.” [El-Isra: 23-24]

Në ajet limit që nuk guxon të shkelet është thënia: ‘of’,[12] që nënkupton se çdo gjë më e madhe se kjo thënie është mëkat. Hasani, i biri i Aliut [radijAll-llahu anhuma] transmetohet të ketë thënë: Po të kishte diç nga kundërshtimi i prindërve që është dhe më i vogël se thënia ‘uh’, All-llahu do ta ndalonte.[13]

Së këndejmi, mund të themi se respektimi i prindërve përfshin atë që është shpirtërore, emocionale, etike dhe materiale. Shpirtërore, sepse është punë besimi respektimi i tyre; emocionale, sepse duhet patur kujdes që të mos lëndohen emocionalisht, siç do të shpjegojmë më poshtë; etike, sepse duhet përzgjedhur fjalë se si flet dhe si iu drejtohesh atyre; materiale, sepse duhet shpenzuar për prindërit.

1.2. Respektimi për prindërit në pozitë me adhurimin për All-llahun

Ibni Kethiri në komentim të këtij ajeti (dhe të ajetit 151 nga kaptina El-En’amë) thotë se jo rrallë All-llahu i Madhëruar sjell paralel adhurimin për Të me respektimin për prindërit, si fjala vjen në ajetet:“...Ne i thamë atij: “Bëhu falënderues ndaj Meje dhe prindërve të tu!...” [Llukman: 14]; “Zoti yt ka urdhëruar, që të mos adhuroni askënd tjetër përveç Atij dhe, që të silleni mirë me prindërit....” [El-Isra: 23][14]

Ibni Abbasi [radijAll-llahu anhuma], duke iu referuar ajetit të 14-të nga kaptina Lukman, thotë se kush falënderon All-llahun ndërsa nuk falënderon prindërit, nuk i pranohet, sepse këto gjëra janë të lidhura ndërmjet vete. Kjo ngase në Kur’an, në tre kaptina, kanë ardhur paralel tre palë gjërash, që nuk pranohen nëse ndahen nga njëra tjetra:

-          respektimi i All-llahut dhe respektimi i të Dërguarit [sal-laAll-llahu alejhi ve sel-lem] (Et-Tegabun: 12),

-          falja e namazit dhe dhënia e zekatit (El-Bekare: 43) dhe

-          kjo për falënderimin e All-llahut dhe falënderimin e prindërve (Lukman: 14).[15]

1.3. Motive të respektimit

1)       

Përfillja e urdhrit të Zotit

2)       

Prindërit janë shkaku i ekzistimit tonë

3)       

Mirësjellja e tyre me ne na obligon që të jemi të mirësjellshëm me ta

 

1.4. Respektimi i prindërve, pavarësisht fesë së tyre, dhe pika ku nuk respektohen prindërit

Respekti për prindërit lidhet, në radhë të parë, me lidhjen biologjike. Kjo nënkupton se respekti për prindërit nuk bie as atëherë kur ata nuk janë fare besimtarë/muslimanë. Limit është vetëm ajo që parasheh respekti. Më qartë, nëse prindërit na urdhërojnë për gjëra që feja na i ndalon, atëherë nuk i respektojmë në përfilljen e urdhrit në fjalë, ndërsa respekti vazhdon. Thotë All-llahu:“Ne e kemi urdhëruar njeriun, që të sillet mirë me prindërit e vet dhe: “Nëse ata të nxisin ty që të më shoqërosh Mua (në adhurim) atë, për të cilin ti nuk di asgjë, atëherë mos i dëgjo ata.” Tek Unë do të ktheheni të gjithë e do t’ju lajmëroj për gjithçka që keni bërë.” [El-Ankebut: 8]; “Nëse ata orvaten, që të më shoqërosh Mua (në adhurim) diçka, për të cilën ti nuk ke dijeni, mos i dëgjo, por sillu mirë me ata në këtë jetë dhe ndiq rrugën e atij që drejtohet tek Unë me devotshmëri; pastaj, tek Unë do të ktheheni dhe Unë do t’ju lajmëroj për atë që keni bërë.” [Llukman: 15]

Në këto dy ajete flitet për respektimin e prindërve jomyslimanë. All-llahu urdhëron të kemi respekt për prindërit, të sillemi butë me ta, t’i nderojmë dhe ta çojmë në vend fjalën e tyre, por me kusht që urdhri apo fjala e tyre të mos jetë diç që feja e ndalon, siç përmendet p.sh. idhujtaria në ajet.

Pra, nëse prindërit të urdhërojnë në këtë gjë, madje edhe nëse insistojnë,[16] mos i respekto vetëm në këtë, ndryshe, vazhdo të sillesh mirë me ta duke shpresuar në shpërblimin e All-llahut. Ky ajet, siç përmend Ibn Kethiri,[17] ka zbritur për nënën e Sa’dit, e cila dëshironte që i biri të mos bëhej mysliman. Madje, e kishte kërcënuar se nëse nuk e braktiste fenë e re, ajo nuk do të hante derisa të vdiste, duke dashur që kështu ta godiste turpi Sa’din. Ky i fundit, me gjithë respektin e madh që kishte për nënën, kishte vazhduar të qëndronte në fenë e tij. Si konfirmim për qëndrim të duhur dhe të pranuar, All-llahu kishte shpallur këtë ajet.

Pra, prindërit nëse na urdhërojnë që të bëjmë mëkat, nuk respektohen, por respektimi ka të bëjë vetëm me mos çuarjen në vend të urdhrit të ndaluar, ndryshe, pas kësaj respekti për gjërat tjera vazhdon. Madje, edhe mos çuarja në vend e urdhrit të ndaluar nuk duhet të manifestohet me sjellje të keqe. Rast konkret të kësaj do të shohim në hadithe, në pjesën që vijon.

2. SUNNETI PËR RESPEKTIMIN E PRINDËRVE

 

2.1. Respektimi i prindërve, pozita dhe mirësitë

 

1)      Kënaqësia e All-llahut në kënaqësinë e prindërve

I Dërguari i All-llahut [sal-laAll-llahu alejhi ve sel-lem] ka thënë:

Kënaqësia e Zotit është në kënaqësinë e prindit (babait) dhe hidhërimi i Zotit është në hidhërimin e prindit.”[18]

Ky hadith, ndonëse tekstualisht përmend babanë, ai përfshinë dhe nënën, madje edhe më parë se vet babanë.[19]

 

2)      Mirësjellja e prindërve nuk kompensohet me asgjë

Prindërit kanë pozitë shumë të lartë. Njeriu, pavarësisht angazhimit në përmbushjen e kërkesave dhe nevojave të prindërve, asnjëherë nuk mund ta kompensojë atë që prindërit kanë bërë për të. Ibn Umeri [radijAll-llahu anhuma] kishte parë një jemenas që bartte nënën e tij në shpinë gjatë tavafit. Njeriu iu drejtua Ibni Umerit:O biri i Umerit, a mendon se kam kompensuar mundin e nënës sime?Ibn Umeri iu përgjigj: Jo, madje as edhe një dhimbje të vetme gjatë kohës kur të lindi ty.[20]

 

3)      Respektimi i prindërve prej veprave më të mira

Ibn Mes’udi [radijAll-llahu anhu] transmeton:“E kam pyetur Profetin:Cila vepër është më e dashur tek All-llahu?Tha: Namazi në kohën e vet.Pastaj cila?- pyeta.Tha: Mirësjellja me prindërit.Pastaj cila?Tha: Xhihadi në Rrugën e All-llahut.”[21]

 

4)      Jeta e lumtur dhe e gjatë

Respektimi i prindërve është vepër e cila të dhuron lumturi dhe jetëgjatësi. I Dërguari i All-llahut [sal-laAll-llahu alejhi ve sel-lem] ka thënë:“Asgjë nuk e largon caktimin e Zotit përveç duasë, sikur që nuk e zgjat jetën asgjë tjetër përveç mirësjelljes.”[22]

Për shtimin e jetës disa dijetarë kanë thënë se për qëllim është shtim konkret, pra zgjatja e viteve të jetës, derisa të tjerë mendojnë se për qëllim është begatia dhe mirësitë në jetë.[23]

 

5)      Largim të pikëllimit dhe rrugëdalje nga problemet

Kushdo që ka lexuar hadithin e tre vetave që nata i zuri në rrugë dhe u strehuan në shpellë për ta bërë gjumin,[24] e kupton se sa e rëndësishme është mirësjellja me prindërit. Ata ngelën të ngujuar në shpellë dhe vendosën që ta lusnin All-llahun me veprat e mira që kanë bërë. Të tre përzgjodhën nga një vepër. Njëri përzgjodhi mirësjelljen me prindër. Lutjet u pranuan, duke dëshmuar indirekt se edhe ato vepra ishin pranuar dhe se ishin vepra me shpërblim.

 

6)      Hyrja në Xhennet

Imam Ahmedi dhe Ibn Maxheh shënojnë se MuavijeSulemiu kishte kërkuar leje nga i Dërguari i All-llahut për të marrë pjesë në xhihad me të. Ai e urdhëroi që të kthehej tek nëna dhe të sillej mirë me të. Meqë insistonte, ai [sal-laAll-llahu alejhi ve sel-lem] i tha:“Mjerë për ty, mos iu ndaj këmbës së saj sepse aty është Xhenneti!”[25]

Sehaviu ka thënë se modestia me nënat është shkak për të hyrë në Xhennet ndërsa Sindi thotë se në hadith Xhenneti, në mënyrë figurative, ka ardhur sikur diç që është në pronësi të nënës, e cila qëndron e ulur mbi të. Ti nuk mund të marrësh asgjë prej saj pa pëlqimin e saj.[26]

2.3. Imazhe të respektimit

 

1)      Të folurit me fjalë të mira e të buta

Ibn Umeri i kishte thënë Tajsale bin Mejjasit: ...A ke frikë Xhehennemin dhe a ke dëshirë të hysh në Xhennet?Po- ia kishte kthyer.Po prindërit i ke gjallë?- e pyeti.E kam vetëm nënën- ia ktheu.Tha Ibn Umeri: Pasha All-llahun, nëse i drejtohesh me fjalë të buta dhe e ushqen do të hysh në Xhennet përderisa nuk ke bërë mëkate të mëdha.[27]

 

2)      Dhënia përparësi nënës në respekt

Respekti i nënës vihet para respektit për babanë, edhe pse kjo në asnjë rrethanë nuk interpretohet si mungesë respekti për këtë të fundit. Argument për këtë është hadithi i Ebu Hurejre i shënuar nga Buhariu e Muslimi:Erdhi një njeri tek i Dërguari iAll-llahut [sal-laAll-llahu alejhi ve sel-lem] dhe tha: O i Dërguari i All-llahut: Kush nga njerëzit meriton më së shumti shoqërimin tim të mirë?Tha: Nëna.Pastaj kush?- pyeti njeri.Tha: Nëna.Pastaj kush?- pyeti.Tha: Nëna.Pastaj kush?- pyeti.Tha: Babai.Arsyeja, siç shpjegon Imam Neveviu, se përse i është dhënë përparësi nënës qëndron në lodhjet e saj në bartjen, lindjen dhe përkujdesjen për të.[28]

 

3)      Tua kthesh gëzimin siç ua ke shkaktuar mërzinë

Nëse njeriu i shkakton një mërzi prindërve, atëherë duhet të bëjë diç që tua largojë atë dhe tua kthejë gëzimin. Ebu Davudi, Ibn Maxheh dhe Nesaiu transmetojnë se një njeri kishte ardhur për tu besatuar për hixhretin ndërsa i kishte lënë prindërit duke qarë. I Dërguari i All-llahut [sal-laAll-llahu alejhi ve sel-lem] i tha: “Kthehu tek ata dhe kthejua buzëqeshjen ashtu sikur që i bëre të qajnë.”[29]

 

4)      Shpenzimi për ta

Në shpjegim të hadithit “Ti dhe pasuria jote jeni të babait tënd[30], dijetarë myslimanë kanë përmendur se fëmija jo vetëm që është i obliguar të furnizojë prindërit në rast se ata qëndrojnë keq materialisht porse prindit i lejohet që, nëse fëmija refuzon ndërsa ai ka nevojë, të merr nga pasuria e tij pa lejen paraprake të fëmijës.[31]

 

5)      Durimi në respektimin e tyre

Në Sunnet gjejmë porosi që në raport me prindërit të durojmë, qoftë edhe nëse dëmtohemi fizikisht e materialisht. Imam Ahmedi transmeton porosinë që i Dërguari i All-llahut [sal-laAll-llahu alejhi ve sel-lem] i kishte dhënë Muadh bin Xhebelit [radijAll-llahu anhu], në të cilën, përveç tjerash, i kishte thënë: “...dhe mos i kundërshto prindërit, edhe nëse të rudëzojnë ta braktisësh familjen dhe pasurinë tënde...”[32]

Siç shpjegojnë dijetarët, hadithi ka ardhur në formë metaforike, duke dashur të na bëjë me dije se prindërit, edhe nëse të urdhërojnë për diç shumë me rëndësi dhe që ka vlerë e peshë tek ti, atëherë jepe për ata dhe respektoji.[33]

 

6)      Respektimi i tyre pas vdekjes

Respektimi për prindërit nuk ndalet me vdekjen e tyre. Ai vazhdon edhe pas vdekjes, dhe këtë në format në vijim:

-          Lutja dhe kërkimfalja për ta.

-          Dhënia lëmoshë për shpirtin e tyre

-          Respektimi i miqve dhe dashamirëve të tyre që janë gjallë

2.3. Trajtimi i prindërve jobesimtarë

 

1)      Nuk lejohet imponimi i fesë

Nuk i lejohet një myslimani që t’ia imponojë fenë prindërve të tij. Ajo që duhet të bëjë është që të lutet për udhëzimin e tyre. Dëshminë më të qartë e kemi nga Ebu Hurejre [radijAll-llahu anhu], i cili shkoi tek i Dërguari i All-llahut [sal-laAll-llahu alejhi ve sel-lem] t’i ankohej për nënën e tij se megjithëqë ai dëshironte ta pranonte Islamin, ajo refuzonte. Ai i tha: “Lute All-llahun për të!” Ebu Hurejre u lut dhe nëna e tij, siç vazhdon hadithi, e pranoi Islamin.[34]

 

2)      Mbajtja e lidhjeve në bazë të asaj që përcakton afërsia familjare

Bazë për mbajtjen e lidhjeve me prindërit është aspekti biologjik. Edhe nga Kur’ani mësuam se prindërit duhen respektuar, edhe nëse nuk janë të së njëjtës fe me ne.

 

3)      Mirësjellja

Profeti [sal-laAll-llahu alejhi ve sel-lem] ka porositur që të respektohen prindërit, pavarësisht se çfarë feje kanë.  Një rast konkret e kemi me Esmën, e cila rrëfen të ketë kërkuar leje nga Profeti [sal-laAll-llahu alejhi ve sel-lem] për nënën e saj, e cila, ndonëse ishte ende jomyslimane, kishte shfaqur dëshirë të ishte në lidhje me vajzën e saj, pra Esmën. Ai i kishte thënë: “Po, mbaji lidhjet me nënën tënde![35]

2.4. Mos dëgjueshmëria ndaj prindërve, manifestimi dhe pesha e mëkatit

 

1)      Mëkat prej mëkateve më të mëdha

Kundërshtimi i prindërve është prej mëkateve më të mëdha. Ebu Bekrete [radijAll-llahu anhu] transmeton:Kemi qenë tek i Dërguari i All-llahut [sal-laAll-llahu alejhi ve sel-lem], kur tha: A t’iu rrëfej për mëkatet më të mëdha?- dhe e përsëriti tre herë. Thamë: Po, gjithsesi, o i Dërguari i All-llahut!Tha: T’i përshkruash shok All-llahut, t’i kundërshtosh prindërit dhe të shpifësh...”[36]

 

2)      Mëkat me dënim të përshpejtuar

Kundërshtimi i prindërve është prej mëkateve që kanë dënim të përshpejtuar. Ebu Bekrete [radijAll-llahu anhu] transmeton se i Dërguari i All-llahut [sal-laAll-llahu alejhi ve sel-lem] ka thënë:“Nuk ka mëkate që meritojnë t’iu përshpejtohet dënimi në këtë botë, krahas dënimit që iu ruhet për botën tjetër, sikur padrejtësia dhe shkëputja e lidhjeve familjare.”[37]

 

3)      Privimi nga mëshira e All-llahut

Kundërshtari i prindërve në Ditën e Llogarisë do të ngelë i privuar nga mëshira e All-llahut. I Dërguari i All-llahut [sal-laAll-llahu alejhi ve sel-lem] ka thënë:“All-llahu i Madhëruar nuk do t’i shikojë tre veta në Ditën e Llogarisë: kundërshtarin e prindërve, gruan që imiton meshkujt dhe dejjuthin (atë që pranon të keqen në shtëpi)...”[38]

2.5. Kufiri i respektit për prindërit

 

1)      Nuk ka respekt në mëkat

Ashtu sikur në Kur’an, edhe në Sunnet është përshkruar kufiri ku mbaron respekti për prindërit. Ky kufi ka të bëjë me ndalesat e All-llahut. Nëse prindërit e urdhërojnë fëmijën për diç të gabuar, atëherë nuk është mëkat për këtë të fundit që të mos e çojë në vend fjalën e tyre, ngase:“Nuk ka respekt për krijesën nëse të urdhëron t’i bësh mëkat Krijuesit.”[39]

Nëse prindërit të urdhërojë t’i bësh mëkat All-llahut, atëherë, referuar këtij hadithi, nuk respektohet fjala e tyre.[40]

 

 

II. IHTISABI NDAJ PRINDËRVE

 

1. KONCEPTI I IHTISABIT NË TË DREJTËN FETARE

 

1.1. DOMETHËNIA ETIMOLOGJIKE DHE TERMINOLOGJIKE E TERMIT EL-IHTISAB

1.1.1. Domethënia etimologjike

El-Ihtisab gjuhësisht mund të ketë njërin prej katër domethënieve:

-          Kërkimin e shpërblimit[41]

-          Ndalimin e të keqes[42]

-          Provimin dhe testimin[43]

-          Menaxhimin dhe administrimin efektiv[44]

1.1.2. Domethënia terminologjike

Në terminologji, i pari që konsiderohet të ketë dhënë një definicion për Ihtisabin është Maverdi në librin e tij të njohur El-ahkam es-sultanijje, ku thotë: ‘El-Hisbe është: Urdhërimi për të mirën kur të paraqitet braktisja e saj dhe ndalimi nga e keqja kur të paraqitet veprimi i saj.’[45]

Me kalimin e kohës janë dhënë definicione të shumta e të ndryshme, sidomos kur el-hisbe ka pësuar zhvillim strukturor si organ i shtetit. Muhammed El-Mubarek në librin e tij ‘Ed-deuletu ve nidhamu-l-hisbeti inde Ibni Tejmije’ thotë se El-Hisbeh është Mbikëqyrje administrative që organizohet nga shteti nëpërmjet nëpunësve të veçantë...[46] Si organ të këtillë e sheh edhe Dr. Suud bin Ferhan Muhammed El-Hablani El-Anzi, i cili Hisben e përcakton ndërmjet të qenit mbikëqyrje individuale apo shoqërore dhe mbikëqyrje shtetërore.[47]

Është evidente se gjatë përshkrimit të definicioneve janë marrë dhe nuk janë marrë parasysh elemente të caktuara të konceptit të Hisbes, ose është anuar kah një mendim dhe në bazë të tij edhe është dhënë definicioni. Prof. BereketbintMudif definicionin e Maverdit e sheh si më të mirin dhe më të përmbledhurin.[48] Megjithëkëtë, Dr. Abdullah bin Muhammed Abdullah ka dhënë një definicion që, për nga mënyra e formulimit, duket më i qartë dhe më përmbledhës, ndonëse nuk është larg atij të Maverdit. Pas analizimit të një sërë definicionesh, Dr. Abdullahu ofron këtë definicion: ‘Pushtet i deleguar nga feja ose i ngarkuar nga prijësi (shteti), i cili i jep njeriut autoritetin të ushtrojë urdhërimin për të mirën kur të paraqitet braktisja e saj dhe ndalimin nga e keqja kur të paraqitet veprimi i saj, si dhe të ndëshkojë kundërshtarët (shkelësit e rendit dhe ligjit) në përputhje me normat fetare dhe kompetencat e tij.’[49]

Bazuar në definicionet që përshkruam, Ihtisabi përbëhet nga dy gjëra kryesore:

1)      Urdhërimi për të mirë, dhe

2)      Ndalimi nga e keqja.

Çfarë synohet me të mirën dhe me të keqen?

E mira’ është një emër i përgjithshëm që nënkupton çdo vepër të mirë, qoftë adhurim për All-llahun, përfillje të porosive profetike, bamirësi ndaj robërve të All-llahut, duke përfshirë këtu çdo gjë që është urdhër nga All-llahu dhe çdo gjë që feja na ka nxitur ta veprojmë. Me një fjalë, është vet feja. Ndërsa ‘e keqja’ përfshin çdo bindje, thënie, vepër që All-llahu dhe i Dërguari i Tij e kanë urryer e refuzuar.[50]

 

1.2. VLERA E URDHËRIMIT PËR TË MIRË DHE NDALIMIT NGA E KEQJA

1.2.1. Vlera e urdhërimit për të mirë dhe ndalimit nga e keqja

Urdhërimi për të mirë dhe ndalimi nga e keqja është imazhi identifikues i këtij ummeti. All-llahu kështu e përshkruan ummetin e Muhammedit në Kur’an: “Ju jeni populli më i mirë i dalë për njerëzimin: (sepse) ju urdhëroni që të bëhen vepra të mira, i ndaloni të këqijat dhe besoni Allahun...” [AliImran: 110]

Ibn Kethiri duke e komentuar këtë ajet vë në spikamë se ummeti islam janë më të mirët për shkak se janë më të dobishmit për njerëzit dhe se më e mira që iu bëhet njerëzve është urdhërimi për të mirë dhe ndalimi nga e keqja.[51]

Ummeti islam, duke qenë se kanë këtë mirësi, janë të detyruar që ta ushtrojnë urdhërimin për të mirë dhe ndalimin nga e keqja. Ja çfarë urdhëron All-llahu:“Le të dalë prej jush një grup që të thërrasë për në mirësi, të urdhërojë për vepra të mira e të ndalojë prej veprave të shëmtuara! Këta njerëz do të jenë të shpëtuarit.” [AliImran: 104]

Qëllimi nga ky ajet është që të jetë një grup që merren me urdhërimin për të mirë dhe ndalimin nga e keqja, ndryshe, të gjithë janë të obliguar sipas mundësive që kanë.[52]

Urdhërimi për të mirë dhe ndalimi nga e keqja nuk janë shufër hekuri e kamxhik; janë para çdo gjëje elemente me të cilat ruhet shoqëria dhe vlerat e mirëfillta brenda saj. Njeriu mund të ambientohet me antivlera dhe është pikërisht feja ajo që e çliron nga presioni dhe shtypja  e këtyre antivlerave njeriun duke e transferuar në ambientin e vlerave të mirëfillta. Ky, njëherësh, është prezantuar edhe si fakt logjik për konfirmimin e nevojës dhe obligimit për urdhërimin për të mirë dhe ndalimin nga e keqja.[53] Kur’ani këtë organ e sjell si mjet me të cilin garantohet jetëgjatësia e vëllazërisë fetare.[54] Thotë All-llahu:“Besimtarët dhe besimtaret janë miq për njëri-tjetrin. Ata urdhërojnë që të bëhen vepra të mira dhe i ndalojnë të këqijat;...” [Et-Teube: 71]

Urdhërimi për të mirë dhe ndalimi nga e keqja, siç shpjegoi Ibn Kethiri, është gjëja më e mirë që i ofrohet njerëzimit, sepse ta shpëtosh dikë nga zjarri i Xhehennemit, është më me rëndësi se çdo gjë tjetër. Nga këtu, Muhammedi [sal-laAll-llahu alejhi ve sel-lem] ushtrimin e këtij institucioni brenda shoqërisë muslimane e ka përshkruar si lëmoshë rrjedhëse,[55] pra si diçka që të sjell shpërblim të përhershëm, sepse udhëzimi i dikujt në të vërtetën është fitimi më i madh në fe që mund të realizosh.[56]

1.2.2. Rreziku i anashkalimit të urdhërimit për të mirë dhe ndalimit nga e keqja

Urdhërimi për të mirë dhe ndalimi nga e keqja është organ që siguron mirëqenien e popullit. Largimi i tij paraqet rrezik me potencial shkatërrues për shoqërinë. Profeti Muhammed [sal-laAll-llahu alejhi ve sel-lem] duke dashur të na e shpjegojë këtë rrezik, merr shembullin e një anije me udhëtarë, një pjesë e të cilëve të vendosur poshtë, duke mos dashur të pengojnë ata që janë sipër, duan të hapin një vrimë poshtë në anije që të marrin ujë për nevojat e tyre. nëse këta që janë sipër i lejojnë, atëherë anija fundoset e kështu fundosen të gjithë.[57] Nëse urdhërimi për të mirë dhe ndalimi nga e keqja mungojnë në shoqëri, atëherë shkatërrohen të gjithë. Është ajo e keqja që e godet shoqërinë në përgjithësi e përmendur në Kur’an[58] dhe Sunnet.[59]

Për këtë shkak, janë mallkuar ata që kanë braktisur këtë organ dhe kanë pajtuar me të keqen.“Ata izraelitë që ishin mohues, u mallkuan me gjuhën e Dautit dhe të Isait, të birit të Merjemes, për shkak se kundërshtonin, shkelnin çdo kufi 79. dhe nuk e ndalonin njëri-tjetrin të bënin vepra të këqija. Eh, sa të shëmtuara ishin veprat që bënin ata!” [El-Maide: 78-79]

 

1.3. RREGULLA TË PËRGJITHSHME TË IHTISABIT

1.3.1. Baza fetare e Ihtisabit

Ihtisabi, si organ, është konfirmuar me tekste nga Kur’ani, Sunneti, konsensusi i dijetarëve muslimanë dhe arsyeja. Imam Neveviu duke folur për largimin e të keqes thotë: ‘...Ndalimi nga e keqja është urdhër me konsensus të ummetit. Kur’ani, Sunneti dhe konsensusi janë unanimë sa i përket obligimit të urdhërimit për të mirë dhe ndalimit nga e keqja...’ [60]

Në vazhdim disa dëshmi ilustruese për Ihtisabin dhe pozitën e tij në fe.

Sa i përket Kur’anit, si dëshmi ilustruese, do të përmendim ajetin që e cituam sipër:“Le të dalë prej jush një grup që të thërrasë për në mirësi, të urdhërojë për vepra të mira e të ndalojë prej veprave të shëmtuara! Këta njerëz do të jenë të shpëtuarit.” [AliImran: 104]

Sa i përket Sunnetit, si dëshmi do të përmendim hadithin e Ebu Seid el-Hudrij: “Kush sheh ndonjë të keqe, atëherë le ta largojë me dorën e tij, nëse nuk mundet, atëherë me gjuhën e tij, e nëse as kështu nuk mundet, atëherë me zemrën e tij dhe kjo është grada më e ultë e besimit (në ndalimin/largimin e së keqes).” [Transmeton Muslimi.]

Sa i përket konsensusit, atë e kanë përcjellë dijetarë të shumtë, si: Imam Gazaliu, Imam Neveviu, Ibn Abdul Berr-rri, Ibn Atijje, Kurtubiu, Alusi, Sheukani, Ibn Hazmi, Xhuvejni, etj.[61]

Ihtisabi është konfirmuar si nevojë shoqërore edhe nëpërmjet logjikës. Nëse trupi i sëmurë ka nevojë të mjekohet, ndryshe sëmundja e përfshin tërë trupin edhe e shkatërron atë, atëherë edhe shoqëria ka nevojë të kurohet nëpërmjet urdhërimit për të mirë dhe ndalimit nga e keqja.[62]

1.3.2. Norma fetare e Ihtisabit

Ihtisabi është obligim, të cilin askush prej dijetarëve muslimanë nuk e ka vënë në pikëpyetje, sepse, siç përmendëm, ai është vërtetuar me Kur’an, Sunnet dhe konsensus. Ajo për çka kanë diskutuar dijetarët muslimanë dhe kanë shfaqur mendime të ndryshme ka të bëjë me llojin e këtij obligimi, respektivisht a është obligim individual (farzajn) për secilin besimtar apo është obligim parcial (farzkifaje), që në rast se një pjesë e ummetit e kryen, pjesa tjetër lirohet nga përgjegjësia. Secili nga taborët ka mbrojtur qëndrimin e vet me argumente nga Kur’ani dhe Sunneti. Si argument kryesor të dyja grupet kanë ajetin:“Le të dalë prej jush një grup që të thërrasë për në mirësi, të urdhërojë për vepra të mira e të ndalojë prej veprave të shëmtuara! Këta njerëz do të jenë të shpëtuarit.” [AliImran: 104]

Grupi i parë ka nënkuptuar me këtë ajet obligimin për secilin besimtar. Sipas tyre, pjesëza ‘min’ (...prej jush një grup...) është për të shpjeguar llojin e jo për ta specifikuar dhe veçuar atë. Ndërsa grupi tjetër, pjesën në fjalë e kanë interpretuar si pjesëz veçuese, respektivisht kanë thënë se me të synohet vetëm një pjesë e besimtarëve dhe jo tërësia apo kolektivi. Pavarësisht këtyre interpretimeve, mospajtimi duket sikur është më shumë formal se përmbajtjesor. Kjo për shkak se që të dyja grupet mendojnë se obligimi i ihtisabit është relativ, respektivisht mund të jetë obligim individual, sikur që mund të jetë obligim parcial. Kjo përcaktohet nga gjendja dhe rrethanat. Në qoftë se dikush gjendet në një mjedis ku nuk ka dije për fe askush tjetër përveç dije ndërsa ndihet nevoja e ushtrimit të këtij organi, atëherë ai e ka obligim individual (farzajn), sikur që e këtillë është norma kur të jenë shtuar të këqijat, sikur që ndodhë në kohën tonë. Ndërsa në rastet tjera kur ekziston një grup që ushtrojnë këtë funksion dhe të këqijat nuk janë të përhapura në shkallë shqetësimi, atëherë norma mbetet parciale (farzkifaje).[63]

 

1.3.3. Disa rregulla dhe kritere të përgjithshme të Ihtisabit

1.3.3.1. Kush urdhëron për të mirë dhe ndalon nga e keqja?

Gjatë shtjellimit të normës së Ihtisabit, mësuam se të gjithë në një ose formë tjetër janë të obliguar me të. Bazuar në këtë, Imam Gazaliu shprehet se çdokush që e sheh një të keqe dhe ka mundësi ta largojë atë, obligohet me këtë detyrë.[64]

Ky rregull është me rëndësi të veçantë, sepse, siç do të mësojmë më pjesën vijuese, ai legjitimon fëmijën që ta urdhërojë prindin për të mirë dhe ta ndalojë nga e keqja. Po kështu është edhe dëshmi se çdokush urdhëron për të mirë, duke zhvleftësuar mendimin ose idenë se me këtë detyrë merren vetëm ata që janë të ngarkuar nga shteti. Imam Neveviu thotë: ‘Kanë thënë dijetarët se urdhërimi për të mirë dhe ndalimi nga e keqja nuk janë të veçanta për të ngarkuarit zyrtarisht nga shteti, përkundrazi, është e drejtë edhe e çdo muslimani. Ka thënë Imamu-l-Haremejni: Dëshmi për këtë është konsensusi i muslimanëve...[65]

1.3.3.2. Kush urdhërohet për të mirë dhe ndalohet nga e keqja?

Parimisht, urdhërohen të gjithë, sepse tekstet fetare i përfshijnë të gjithë pa dallim.[66] Dallimet janë më pas në format dhe mënyrat e aplikimit të urdhërimit për të mirë dhe ndalimit nga e keqja.

1.3.3.3. E mira dhe e keqja përcaktohen nga feja[67]

Kriter për përcaktimin e asaj se çfarë është e mirë (ma’ruf) dhe çfarë është e keqe (munker) është feja. Kjo nuk i është lënë në dispozicion njeriut. ‘E mira’ nënkupton urdhër nga All-llahu dhe çdo gjë që feja na ka nxitur ta veprojmë, ndërsa ‘e keqja’ përfshin çdo bindje, thënie, vepër që All-llahu dhe i Dërguari i Tij e kanë urryer e refuzuar.[68]

Kjo nënkupton se njeriu duhet ta pasojë atë që urdhëron feja dhe të veprojë sipas saj, e jo sipas tekeve apo qejfeve të tij.

1.3.3.4. Kushtet e ndalimit të së keqes

Që një e keqe të ndalohet ka tre gjendje kryesore:

1)      Të vërtetuarit se gjëja që ndalohet është e keqe. Nuk lejohet të ndalohen gjërat që nuk janë ë këqija ose për të cilat nuk ka pajtim se janë të këqija.

2)      Që e keqja të ekzistojë aty për aty. Kjo ndodhë në njërën prej tre mënyrave:

a.       në qoftë se pritet që e keqja të ndodhë, atëherë njeriu këshillohet dhe i kujtohet dënimi për mëkatin.

b.      në qoftë se është objekt dyshimi se mund ta kryejë një të keqe, p.sh. dikush që është ulur në tavolinë dhe para vete ka një gotë me verë. Në këtë rast, nëse muhtesibit nuk ka frikë se mund t’i ndodhë diç e keqe, e ndalon këtë veprim, madje edhe me dorë.

c.       Në qoftë se e ka mbaruar mëkatin por i kanë ngelur gjurmët e mëkatit, si p.sh. ai ka konsumuar alkool ndërsa nga goja kundërmon. Në këtë rast më nuk ka vend për ndalim por për ndëshkim.

3)      Që e keqja të kryhet haptazi. Nuk i lejohet muhtesibit të spiunojë se çfarë bëjnë njerëzit brenda shtëpive të tyre, me përjashtim nëse mëkati kuptohet edhe nga jashtë.[69]

1.3.3.5. Etapat e ndalimit të së keqes dhe ndalimi me dorë 

Përdorimi i forcës ose ndalimi me dorë është konfirmuar në hadithin e Ebu Seid El-Hudrijjit [radijAll-llahu anhu]. Aty, në mënyrë të përgjithshme, është sistemuar si një ndër tre mënyrat e ndalimit të së keqes, megjithëse, ka detaje tjera të rëndësishme të aplikimit të saj. Dijetarët kanë përmendur disa hapa që paraprakisht duhen ndërmarrë për të ndaluar një të keqe. Imam Gazaliu i përmend pesë hapa, të cilët janë si në vijim:

1)      Njoftimi (me veprën që do të duhej bërë ose mëkatin që do të duhej braktisur)

2)      Këshillimi me fjalë të buta dhe të mira

3)      Përdorimi i fjalorit të vrazhdë. Ky hap ndërmerret në rastet kur nevoja ndihet për të dhe jo më shumë se kaq. Pra, nuk guxon të kalojë në sharje, shfryrje, etj.[70]

4)      Përdorimi i forcës në kuptim të thyerjes së mjeteve me të cilat manifestohet e ndaluara, p.sh. thyerja e veglave muzikore, etj.

5)      Frikësimi, kërcënimi dhe përdorimi i forcës-rrahjes.[71]

Të tjerët ka që i kanë numëruar deri në nëntë hapa, duke iu referuar këtyre pesë hapave të Imam Gazaliut dhe duke plotësuar me hapa të tjerë.[72]

Krahas këtyre, ka dhe një kriter me rëndësi sipas të cilit këto pika duhen përfillur kështu me ardhur siç janë, pra nuk kalohet në tjetrën pa u shterur të gjitha mundësitë për të parën.[73]

Po kështu, ndalimi me dorë nuk guxon të del jashtë qëllimit edukativ që ka, sikur që nuk guxon të eskalojë jashtë masave të caktuara. Muhtesibit (njeriut që urdhëron për të mirë dhe ndalon nga e keqja) nuk i lejohet të shkelë kompetencat që ka, sikur që mësuam në pikën paraprake.

1.3.3.6. Marrja në konsideratë e dobive dhe dëmeve

Feja është e ndërtuar mbi parimin e përfitimit të të mirave dhe largimin e të këqijave. Kjo nënkupton e ai që urdhëron për të mirë dhe ndalon nga e keqja nuk guxon të ndikojë me veprimet e tij që të shkaktohet një e keqe më e madhe, sepse nëse e keqja bëhet më e madhe, atëherë obligimi për ta ndaluar atë pezullohet.[74]

Dijetarët muslimanë janë unanimë se ndalimi i të keqes pezullohet në rast se:

-          Shkakton një të keqe më të madhe, sikur që shpjeguam, dhe

-          Paraqet rrezik serioz për ndaluesin nga e keqja. Imam Ahmedi ishte pyetur se kur i obligohej njeriut të urdhëronte për të mirë dhe të ndalonte nga e keqja? Kishte thënë: Kur nuk ka frikë shpatën dhe as kamxhikun.[75] Këtë e konfirmon edhe Imam Neveviu.[76]

1.3.3.7. Vetëpërmbajtja gjatë urdhërimit për të mirë dhe ndalimit nga e keqja [77]

Një nga rregullat që duhet të kihen parasysh gjatë ushtrimi të hisbes është dhe vetëpërmbajtja. Kur shpjeguam definicionin e Dr. Abdullahut, pamë se sa në mënyrë brilante kishte përcaktuar edhe këtë element: kompetencat e muhtesibit (atij që urdhëron për të mirë dhe ndalon nga e keqja).  Thirrës nuk ka të drejtë të ekzekutojë ose të përdorë armën. Ky nivel i takon vetëm shtetit. Ja çfarë ka thënë Ibn Tejmije: ‘Askujt nuk i takon ta largojë një të keqe me një të keqe tjetër më të madhe, si ta zëmë të marrë përsipër shkurtimin e dorës së hajnit, dënimin me kamxhik të konsumuesit të alkoolit dhe ekzekutimit e masave terja ndëshkuese. Kështu gjendja do të eskalonte në vrasje dhe çrregullim sepse çdokush do ta ndëshkonte tjetrin me pretekstin se e ka merituar ndëshkimin. Kjo çështje (e ndëshkimeve dhe ekzekutimeve) i takon pushtetarit...[78]

1.3.3.8. Dhënia përparësi gjërave më të rëndësishme[79]

Gjatë ushtrimit të urdhërimit për të mirë dhe ndalimit nga e keqja, doemos duhet të kihet parasysh se duhet sistemuar gjërat sipas rëndësisë së tyre. Para çdo gjëje duhet t’i jepet rëndësi besimit. Këtë e mësojmë edhe nga praktikat e Profetëve [alejhimusselam] që misionin e tyre e fillonin nga besimi, duke aluduar në këtë parim, pra dhënien përparësi gjërave më të rëndësishme.

1.3.3.9. Tiparet e muhtesibit

Ai që urdhëron për të mirë ose ndalon nga e keqe duhet t’i ketë tri tipare:

1)      Të dijë për atë që urdhëron dhe ndalon. Ka thënë Imam Neveviu: ‘Urdhëron për të mirë dhe ndalon nga e keqja ai që ka dije për të atë që urdhëron ose ndalon...’[80]

2)      Të jetë i drejtë në atë që urdhëron dhe ndalon, si dhe

3)      Të jetë i butë në atë që urdhëron dhe ndalon. [81]

 

 

2. RREGULLAT DHE ETIKA PËRKITAZI ME IHTISABIN NDAJ PRINDËRVE

 

2.1. RREGULLAT

2.1.1. Klasifikimi i pozitës së prindërve në Ihtisab

Ndonëse, parimisht, Ihtisabi aplikohet ndaj të gjithë njerëzve, megjithëkëtë jo të gjithë njerëzit trajtohen njëjtë. Dijetarë dhe studiues muslimanë janë marrë me rangimin ose klasifikimin e njerëzve ndaj të cilëve aplikohet urdhërimi për të mirë dhe ndalimi nga e keqja.  Kjo pasi që reagimet nuk janë të njëjta nga të gjithë. Disa mund të jenë me pasoja të mëdha që madje mund të përcaktojnë edhe ushtrimin apo jo të urdhërimit për të mirë dhe ndalimit nga e keqja, siç përmendëm më lartë. Nga këtu, për të evituar pasojat dhe për të ndihmuar që të realizohen objektivat e këtij institucioni me peshë të madhe fetare, përzgjidhen format dhe metodat se si aplikohet në masë ky institucion.

Atëherë, si ti trajtojmë prindërit dhe në cilën kategori t’i fusim ata?

Prof. Bereket njerëzit i ndanë në tri kategori sa i përket aplikimit të këtij institucioni fetar:

1)      Masa e gjerë, ku bëjnë pjesë fëmijët, të moshuarit dhe prindërit

2)      Dijetarët, dhe

3)      Pushtetarët.[82]

Ky konstatim nuk përkon me pozitën e prindërve në ihtisab. Siç do të shohim më vonë, me prindër nuk veprohet me të gjitha mënyrat e ndalimit, që nënkupton se pozita e tyre nuk mund të jetë assesi në këtë që ka thënë Prof. Bereket. Imam Gazaliu[83] dhe Abdurrahman bin EbiBekr bin Davud (vetëm si shembuj për ilustrim) prindërit i klasifikon në një pozitë me pushtetarët, për shkak të mjeteve të njëjta që aplikohen në ndalimin e tyre nga të këqijat.[84]

Si konstatim themi se prindërit për nga pozita bëjnë pjesë në kuadër të pushtetarëve, ndaj të cilëve, siç do të shohim ka dallime sa i përket aplikimit të këtij institucioni fetar.

2.1.2. A urdhërohen prindërit për të mirë dhe a ndalohen nga të këqijat?

Parimisht, prindërit ndalohen nga të këqijat. Në fe, askush, pavarësisht pozitës, nuk është imun nga ndalimi nga e keqja. Rrjedhimisht, as prindërit. Dijetarë muslimanë, duke filluar me Imam Gazaliun, kanë thënë se, prindërit ndalohen nga të këqijat, por me specifika që janë të veçanta për prindërit,[85] e të cilat do t’i përmendim më vonë.

Dr. FadlIlahi ka përmbledhur një sërë argumentesh që dëshmojnë se prindërit ndalohen nga të këqijat.[86] Në fakt, ai ka bërë një klasifikim tematik të tyre, duke i ndarë si në vijim:

1)

Tekste të përgjithshme në të cilat përfshihen edhe prindërit

 

Ajetikur’anor:“Ju jeni populli më i mirë i dalë për njerëzimin: (sepse) ju urdhëroni që të bëhen vepra të mira, i ndaloni të këqijat dhe besoni Allahun...” [AliImran: 110]

Në ajet nuk ka asnjë përjashtim për ata që urdhërohen për të mirë dhe ndalohen nga e keqja.

Në hadithe besimtarit i kërkohet që karshi tjetrit, kushdo qoftë ai prej besimtarëve, të jetë këshillues dhe ta ndalojë nga e keqja. Ja disa prej haditheve:

Buhariu transmeton dy hadithe nga Ibni Abbasi dhe Xherir bin Abdullahu se ata me rastin e besatimit për fe, përveç tjerash, Profetit [sal-laAll-llahu alejhi ve sel-lem] i kishin dhënë besën edhe për:“...dhe për këshillimin e çdo besimtari.”

Përmend po kështu edhe hadithet se feja është këshillë[87] dhe atë të ndalimit të së keqes, të cilin e cituam sipër.[88]

Edhe në këto hadithe urdhërimi për të mirë, këshilli dhe ndalimi nga e keqja, kanë ardhur në formë të përgjithësuar, duke mos e përjashtuar askënd.

2)

Tekste të veçanta për të afërmit

 

Ajetikur’anor:“Paralajmëroje farefisin tënd më të afërm.” [Esh-Shuara: 214]

Pas këtij ajeti, Profeti [sal-laAll-llahu alejhi ve sel-lem] u ngrit dhe i thirri të afërmit. Sigurisht, prindërit janë ata që thirren më së pari, sidomos nëse kihet parasysh se me këtë veprim nënkuptohet një nderi i madh që i bëhet njerëzve andaj ata janë më meritorët për nderin tonë.

Ajet tjetër me të cilin Dr. Ilahi argumenton është ajeti 6 nga kaptina Et-Tahrim:“O ju, që besoni! Ruani veten dhe familjet tuaja nga zjarri,...

Imam Gazaliu, siç e citon Dr. Ilahi, këtë ajet e sheh si pasqyrë në të cilën më së miri ka reflektuar urdhërimi për të mirë dhe ndalimi nga e keqja i prindërve dhe të afërmve.

3)

Praktikat e Profetëve [alejhimusselam]

4)

Praktikat e Sahabeve [radijAll-llahu anhum]

2.1.3. SHKALLËT E NDALIMIT TË SË KEQES NË RAPORT ME PRINDIN

Ajo që Imam Gazaliu dhe të tjerë[89] kanë nënvizuar se, në raport me prindin, nga hapat në fjalë përdorën vetëm dy hapat e parë, respektivisht:

1)      Njoftimi me veprën që është dashur nëse nuk e kanë bërë ose me veprën që e kanë bërë por që nuk është dashur ta bëjnë.

2)      Këshillimi me fjalë të buta dhe të mira, duke ua treguar mirësitë e veprave të mira dhe shpërblimin për to në botën tjetër si dhe duke ua treguar pasojat e mëkateve dhe ndëshkimin për to në botën tjetër.

Këtë e shpjegon edhe Abdurrahman bin EbiBekr Ibn Davud. Ai bazë për këtë ka rastin e Musait dhe Harunit [alejhimasselam] me Faraonin. Kur All-llahu i dërgoi tek ky i fundit, i porositi:“Flitini atij fjalë të buta,...” [Ta Ha: 44]

Kështu duhet të veprohet edhe prindërit.[90]

Në fakt, Imam Gazaliu  ka diskutuar edhe për ndalimin me forcë, të cilin do ta shtjellojmë në pikën në vazhdim.

2.1.4. KRITERI I PËRDORIMIT TË FORCËS (NDALIMIT ME DORË) NDËRMJET LEJIMI DHE NDALIMIT

Imam Gazaliu, pas konfirmimit se, parimisht, janë vetëm dy hapat e parë që ndërmerren për urdhërimin e prindërve për të mirë dhe ndalimin e tyre nga e keqja, i qaset edhe çështjes së përdorimit të forcës në raport me prindërit. Mendimi i tij, i mbështetur edhe nga Dr. Ilahi, është se ndalohen edhe me dorë por sipas detajeve në vazhdim:

1)      Përdorimi i forcës bëhet vetëm ndaj gjësendeve të tyre, p.sh. thyerja e enëve të rakisë, etj. Këtë mendim e ka Kadi Ijjadi.[91] Por kjo në asnjë rrethanë nuk lejon që përdorimi i forcës të kalojë në fizikun e tyre.

2)      Gjatë ndalimit të së keqes me dorë duhet të shfaqet mirësi, dashuri, butësi, jo sjellje e vrazhdë, fyerje, sharje apo ofendim. Duhet treguar për peshën e mëkatit që janë duke bërë dhe se fundi i tij është i keq tek All-llahu.

3)      Nëse ndalimi me dorë shkakton dëme më shumë se dobi, atëherë braktiset.[92]

Në fakt, kjo pika e fundit paraqet edhe mendimin e dytë, sipas të cilit prindërit nuk ndalohen fare me dorë.[93] Për mëkatet që bëjnë, ne vetëm lutemi tek All-llahu dhe kërkojmë falje. Këtë mendim e përfaqëson HasanBasriu. Transmetohet të ketë thënë: ‘Njeriu i urdhëron prindërit: nëse pranojnë, mirë, ndryshe, heshtë.’[94] Kështu mendon edhe Senamiu në librin e tij Nisabu-l-Ihtisab, ku, duke përshkruar mënyrën se si ndalohen prindërit nga të këqijat thotë: ‘Fillimisht iu flasim fjalë të mira dhe i këshillojmë, e nëse prindi refuzon dhe kundërshton, atëherë me mirësjellje largohemi dhe fillojmë të kërkojmë falje tek Zoti për ta.[95]

Ky mendim është përkrahur edhe nga ata që ndalimin me dorë e miratojnë parimisht por që e kushtëzojnë me dëmet dhe dobitë ose lëndimin e prindërve nga këto veprime. Duke qenë se është e pamundur të ndalohen nga të këqijat e të mos lëndohen emocionalisht, atëherë mendimi i HasanBasriut se duhet të vazhdohet me lutje e istigfar për ta, më duket më afër të vërtetës. All-llahu e di më së miri!

2.1.5. Trajtimi i prindërvejomyslimanë

Ihtisabi ushtrohet dhe ndaj prindërve jomyslimanë. Dr. Ilahi argument për këtë e sjell rrëfimin e Ibrahimit [alejhisselam] me të atin. Ky i fundit ishte idhujtar ndërsa i biri, Ibrahimi [alejhisselam], monoteist, dhe përkundër këtij dallimi, ai:

-          e respektonte të atin duke i thënë fjalë të mira

-          e ftonte në fe, duke i treguar se ishte dërguar nga Zoti, dhe

-          e ndalonte nga të këqijat, respektivisht adhurimi i idhujve.

Pak më parë cituam ajetet kur’anore [Merjem: 41-47] që na e përshkruajnë këto detaje. “Trego për Ibrahimin, kur ai i tha të atit, Azerit: “A do t’i adhurosh idhujt si zotat e tu?! Unë vërtet po shoh se ti dhe populli yt jeni në humbje të madhe”.” [El-En’amë: 74]

Si ta interpretojmë fjalën “humbje”, si fjalë e rëndë apo jo?

Dr. Ilahi sjell dy shpjegime të bukura, të cilat na tregojnë se ndalimi i prindërve jobesimtarë nga të këqijat, edhe atëherë kur ata madje mund të jenë të ashpër në këto të këqija, p.sh. të flasin fjalë të rënda për fenë tonë, bëhet me fjalë të bukura dhe me edukatë të lart.

1)      Fjalët e vrazhda jo detyrimisht janë fjalë të pista. Ai i referohet ReshidRidasë, i cili fjalën “humbje” e interpreton si përshkruam i realitetit dhe jo si fyerje e ofendim.

2)      Fjalët e vrazhda përdoren sipas nevojës dhe në përputhje me dobitë dhe dëmet e urdhërimit për të mirë dhe ndalimit nga e keqja. Nëse dobia është më e madhe, atëherë i përdor ato, ndryshe i braktisë dhe vazhdon me lutje për udhëzimin e prindërve sa të jenë gjallë.[96]

Po kështu, prindërve nuk iu imponohet feja. Ibrahimi [alejhisselam] ia shpjegonte fenë por asnjëherë nuk tentoi t’ia impononte atë babait. Kjo ka qenë pjesë metodologjike edhe tek Muhammedi [sal-laAll-llahu alejhi ve sel-lem]. Kushdo që mediton në misionin e tij do të gjejë se ai kurrë nuk ia imponoi askujt fenë, madje as të afërmve të tij.

2.2. ETIKA

Prindërit dallojnë nga të tjerët për shkak se All-llahu i ka veçuar. Në Kur’an, duke na folur për këtë pozitë, All-llahu thotë:“Zoti yt ka urdhëruar, që të mos adhuroni askënd tjetër përveç Atij dhe, që të silleni mirë me prindërit. Nëse njëri prej tyre ose të dy arrijnë pleqërinë te ti, mos u thuaj atyre as “uh!”, mos i kundërshto, por drejtoju atyre me fjalë respekti. 24. Lësho para tyre krahët e përuljes prej mëshirës dhe thuaj: “O Zoti im, mëshiroji ata, ashtu siç më kanë rritur, kur unë isha i vogël!”.” [El-Isra: 23-24][97]

Së këndejmi, në raport me prindërit lipsen:

1)      Butësia dhe mirësjellja, të cilat janë gjërat e para që kërkohen kur të urdhërohet për të mirë dhe të ndalohet nga e keqja. Nëse kjo lipset në raport me njerëzit në përgjithësi, atëherë në raport me prindërit është edhe më e kërkuar si etikë.[98]

2)      Drejtimi në mënyrë indirekte dhe jo të drejtpërdrejtë, që të mos lëndohen emocionalisht

3)      Shfaqja e dashurisë, dashamirësisë, modestisë, në mënyrë që në asnjë çaste ndalimi nga e keqja të mos reflektojë si triumf ndaj tyre, sepse kjo mund të ngjallë mendjemadhësi dhe rrjedhimisht refuzim të largimit nga e keqja nga ana e tyre

4)      Tu përkujtojë meritat e tyre për edukimin e tij dhe se fakti që i biri është në rrugën e All-llahut është shenjë e mirësisë së prindërve. Kjo gjë i afron zemrat, i nxit dhe stimulon.[99]

2.2.3. Prindërit nuk ndalohen në publik.[100]Fetarisht, këshilla nuk jepet në publik, sepse kjo mund ta lëndojë njeriun dhe ta bëjë të ndihet i fyer para të tjerëve. Imam Neveviu citon Imam Shafiun të ketë thënë: ‘Kush e këshillon vëllanë e tij në vetmi, e ka këshilluar dhe vlerësuar, ndërsa kush e këshillon në publik, e ka poshtëruar dhe turpëruar.’[101] Nëse kjo vlen për njerëzit në përgjithësi, atëherë si të mos vlerë për prindërit, kur ata janë më meritorët për respektin dhe nderimin tonë?!

 

 

PËRFUNDIM

Tashmë që jemi në fund të punimit, do të doja të përmend disa nga rezultatet e tij, që janë njëherësh edhe përgjigje për pyetjet që kemi ngritur në fillim:

1)      Respektimi i prindërve është një ndër veprat më të rëndësishme në fe. Si vepër, është krahasuar me adhurimin për Zotin.

2)      Respektimi i prindërve është moral profetësh.

3)      Respektimi për prindërit përfshin përkujdesjen materiale dhe shpirtërore (emocionale) ndaj tyre.

4)      Respektimi i prindërve obligohet edhe kur prindërit nuk janë besimtarë.

5)      Ata nuk respektohen vetëm në urdhrat apo gjërat që ndeshen me ligjet e Zotit. Megjithëkëtë, mos përfillja e urdhrave të tyre edhe në këtë rast nuk duhet të zhveshët nga etika. 

6)      Prindërit nuk bëjnë përjashtim kur të jetë në pyetje urdhërimi për të mirë dhe ndalimi nga e keqja.

7)      Për shkak të pozitës fetare që kanë, ndaj prindërve nuk aplikohen rregullat që aplikohen ndaj njerëzve tjerë (masës së gjerë). Në raport me prindërit nuk dilet jashtë njoftimit dhe këshillimit, si dy hapa prej hapave të ndalimit të së keqes.

8)      Ndalohet rreptësishtë përdorimi i dhunës ndaj prindit gjatë urdhërimit për të mirë dhe ndalimit nga e keqja.

Kështu, mund të konstatojmë se interpretime tjera të cilat justifikojnë dhunën ndaj prindërve janë  të pabazuara dhe të pambështetura në Kur’an dhe Sunnet si dhe në metodologjinë e dijetarëve të pranuar në ummet. Ato nuk përfaqësojnë asnjë dijetarë, e aq më pak këtë fe madhështore. Ato janë injorancë, shthurje dhe degradim në interpretim të fesë. Së këndejmi, si rekomandime:

1)      Do t’i bëja thirrje institucioneve fetare që të merren më shumë me përhapjen e të vërtetave për Islamin. Njerëzit janë viktima të propagandave, shpesh të qëllimshme, kundër fesë, kështu që e kemi për obligim tua tregojmë të vërtetat për fenë. Në vend se t’iu flasin të tjerët, t’iu flasim ne.

2)      Institucionet qendrore fetare të formojnë një ekip që do të monitoronte zhvillimet fetare dhe shoqërore në media elektronike e të shkruara, sidomos në rrjete sociale, për t’iu sugjeruar më pas ligjëruesve fetarë se me çfarë temash duhet të merren dhe cilat dukuri duhet t’i trajtojnë. Kështu, do t’i zbusnim shumë këto dukuri dhe njerëzit do ta kuptonin të vërtetën islame pa shtrembërime.

3)      Të bëhet trajtim akademik i këtyre dukurive në revista e magazina fetare, në mënyrë që të përfitohet prej tyre edhe nga ana e intelektualëve.

4)      Të përvetësohen mjetet bashkëkohore të komunikimit si mjete të përcjelljes së mesazhit fetar deri tek masa, veçmas interneti.

Për fund fare, për çdo të qëlluar, i detyrohem All-llahut, ndërsa për çdo gabim a lëshim, i drejtohem me kërkim falje dhe pendim. 



[1]Sa për shembull, shih: Sa’di, AbduRrahman bin Nasir. (2011). Ed-durr-rretu el-muhtesaretufimehasini ed-dini el-silamijj. Ed.5. Rijad: Err-rriasetu el-ammetu li-l-buhuth el-ilmijjeti ve-l-ifta. F. 26.

[2]Përkthimin e ajeteve e kemi huazuar nga përkthimi i merhumit Hasanef. Nahit.

[3]Po kështu edhe në kaptinat Llukman, 14; El-Isra, 23; El-Ahkaf, 15, etj.

[4]Shih: El-Xhessas, Ahmed bin Ali. (1405 h.) Ahkamu-l-Kur’an. Verifikimi shkencor: Muhammed Sadik El-Kamhavi. Bejrut: DaruIhjai-t-turath el-arabijj. 3/155.

[5]Shih: FahruddinRrazi, Ebu Abdullah Muhammed bin Umer. (1420 h.). Mefatihu-l-gajb. Ed. 3. Bejrut: Dar Ihja et-turath el-arabijj. 10/76.

[6]Shih: El-Xhessas. (1405 h.) Ahkamu-l-Kur’an. Op. cit. 5/20.

[7]El-Kurtubi, Ebu Abdullah Muhammed bin Ahmed. (1964). El-xhamiu li-ahkami-l-Kur’an. Verifikimi shkencor: AhmedBerduni dhe Ibrahim Atfish. Kajro: Dar el-kutub el-misrijjeh. 7/132.

[8]Shih: El-Begavi, Ebu Muhammed El-Husejn bin Mes’ud. (1420 h.). Mealim et-Tenzilfitefsiri-l-Kur’an. Verifikues shkencor: AbduRrezzak El-Mehdi. Bejrut: Dar Ihjai-t-turath el-arabijj. 1/615.

[9]Shih edhe: El-Mehal-li, Xhelaluddin dhe Es-Sujuti, Xhelaluddin. (p.v.b.) Tefsiru-l-Xhelalejni. Kajro: Daru-l-hadith. F. 107.

[10]Es-Sa’di, AbduRrahman bin Nasir. (2000). Tejsiru-l-Kerimi-rr-Rrahman fitefsiriKelami-l-Mennan. Verifikues shkencor: AbduRrahman bin Mual-la El-Luvejhik. Bejrut: Muessesetu-rr-rrisale. F. 177.

[11]Shih: El-Fejruzabadi, Mexhuddin Ebu Tahir Muhammed bin Ja’kub. (1996). Besairudhevi-t-temjizfiletaifi-l-Kitabi-l-aziz. Verifikues shkencor: Muhammed AliNexh-xhar. Ed. 3. Kajro: El-mexhlis el-a’la li-sh-shuun el-islamijjeh. 2/213.

[12]Es-Sa’di. (2000). Tejsiru-l-Kerimi-rr-Rrahman. Op. cit. F. 456.

[13]Këtë thënie e ka regjistruar në tefsirin e tij Shevkani. Shih: Esh-Sheukani, Muhammed bin Ali. (1414 h.) Fet’hu-l-Kadir. Bejrut: Dar Ibn Kethir. 3/262.

[14]Shih: Ibn Kethir. (1999). Tefsiru-l-Kur’ani-l-Adhim. Op. cit.. 2/298; 3/361.

[15]Shih: Es-Sefarijini, Muhammed bin AhmedSalim. (1993.) Gidhau-l-elbabfisherhimendhumeti-l-adab. Ed. 2. Egjipt: MuessesetuKurtube. 1/392.

[16]Shih: Ebu-s-Suud, Muhammed bin Muhammed. (p.v.b.) Irshadu-l-akli-s-selimilamezaja el-Kitabi-l-Kerim. Bejrut: Dar ihja et-turath el-arabijj. 7/31.

[17]Shih: Ibn Kethir. (1999). Tefsiru-l-Kur’ani-l-Adhim. Op. cit. 6/265.

[18]Transmetojnë Tirmidhiu në Sunen dhe Buhariu në Edebu-l-Mufred ndërsa Albani e vlerëson autentik. Shih: Sahihu-l-Edebi-l-Mufred, nr. 2.

[19]Shih: el-Karij El-Herevij, Ali bin Sultan Muhammed. (2002). Mirkatu-l-mefatihsherhuMishkati-l-mesabih. Bejrut: Daru-l-fikr. 7/3089. Shihe dhe: El-Mudhhiri, El-Husejn bin Mahmud bin El-Hasen. (2012). El-Mefatihfisherhi el-Mesabih. Kuvajt: Dar en-Nevadir. 5/209.

[20]Transmeton Buhariu në Edebu-l-Mufred ndërsa Albani e vlerëson autentik. Shih: Sahihu-l-Edebi-l-Mufred, op. cit. nr. 13.

[21]Transmetim unanim.

[22]Hadithin e transmeton Timridhiu ndërsa Albani thotë se është hasen.

[23]Shih: El-Mubarekfuri. (pv.b.) Tuhfetu-l-ahvedhi. Op. cit. 6/289.; El-Karij. (2002). Mirkatu-l-mefatih. Op. cit. 4/1528; El-Munavi. (1988). Et-tejsiru. Op. cit. 1/283.

[24]Transmetim unanim. Pjesën e hadithit do ta përmendim më poshtë.

[25]Albani e konsideron hadith autentik.

[26]Shih: Es-Sindi, Muhammed bin AbdulHadi. (p.v.b) Kifajetu-l-haxhehfisherhi Suneni Ibni Maxheh. Bejrut: Dar el-Xhil. 2/180.

[27]Hadithi është autentik. Shih: Sahihu Edebi-l-Mufred, nr. 8.

[28]Shih: En-Nevevi, Jahja bin Sheref. (1392 h.) El-minhaxhsherhuSahihiMuslim bin El-Haxh-xhaxh. Bejrut: Dar ihja et-turath el-arabij. 16/102.

[29]Albani thotë se hadithi është autentik.

[30]Transmetojnë Ahmedi dhe Ibn Maxheh. Albani thotë se hadithi është autentik.

[31]Shih: El-Karij, Ali bin Sultan Muhammed. (1985). SherhuMusnediEbiHanifete. Verifikimi shkencor: HalilMuhjiddin El-Mejs. F. 216.

[32]Albani në Sahihu-t-Tergib e vlerëson si hadith hasenun li gajrihi.

[33]Shih: El-Karij. (2002). Mirkatu-l-mefatih. Op. cit. 1/133.

[34]Transmeton Buhariu në Edebu-l0mufred, ndërsa Albani e konsideron hasen.

[35]Hadithin e shënon Buhariu.

[36]Transmetim unanim.

[37]Hadithi është autentik. Shih: Sahihu Edebi-l-Mufred, op. cit. Nr. 29.

[38]Hadithin e shënon Nesaiu ndërsa Albani e konsideron autentik.

[39]Hadith autentik. Shih: Sahihu-l-xhami, 7520.

[40]Shih: El-Karij. (2002). Mirkatu-l-mefatih. Op. cit. 1/132.

[41]Shih: Ibn Mendhur, Xhemaluddin. (1414 h.) Lisanu-l-arab. Ed. 3. Bejrut: Dar Sadir. 1/314-315.; Ez-Zubejdi, Muhammed bin Muhammed bin AbduRrezzak. (p.v.b.) Taxh el-urusmin xhevahiri-l-kamus. P.v.b.: Dar el-hidaje. 2/275.; El-Xheuheri, Ismail bin Hamad. (1987) Es-Sihahtaxh el-lugati ve sihahu-l-arabijjeti. Ed. 4. Bejrut: Dar el-ilm li-l-melajin. 1/109-10.; Ez-Zemahsheri, Mahmud bin Amr bin Ahmed. (1998) Esasu-l-belagati. Verifikimi shkencor: Muhammed BasilUjun Es-Sud. Bejrut: Dar el-kutub el-ilmijjeh. 1/188.

[42]Ez-Zubejdi. (p.v.b.) Taxh el-urus. Op. cit.. 2/276.

[43]Shih: Ibn Mendhur. (1414 h.) Lisanu-l-arab. Op. cit. 1/317.; El-Xheuheri. (1987) Es-Sihah. Op. cit. 1/109-10.; Ez-Zemahsheri. (1998) Esasu-l-belagati. Op. cit. . 1/188.

[44]Shih: Ibn Mendhur. (1414 h.) Lisanu-l-arab. Op. cit. 1/317.; El-Xheuheri. (1987) Es-Sihah. Op. cit. 1/109-10.; Ez-Zemahsheri. (1998) Esasu-l-belagati. Op. cit. . 1/188.

[45]El-Maverdi, Ali bin Muhammed. (1989) El-Ahkam es-sultanijjeh ve-l-vilajat ed-dinijjeh. Verifikimi shkencor: Dr. AhmedMubarek El-Bagdadi. Kuvajt: Dar Ibn Kutejbe. F. 315.

[46]Shih: Mubarek, Fejsal. (1967) Ed-deuletu ve nidhamu-l-hisbeti inde Ibni Tejmije. Damask: Dar el-fikr. F. 73-74.

[47]Shih: Dr. Suud bin Ferhan Muhammed El-Hablani El-Anzi. “Te’silfikhu-l-ihtisab”, revista Mexhel-letuXhamiati-t-Tajjibeti li-l-Adabi ve-l-Ulumi-l-Insanijjeti, viti 4, nr. 5, 1436 h. f. 12.

[48]Shih: BintMudif, Bereket. (2007) El-Hisbetu –ta’rifuha ve hukmuha ve erkanuha ve davabituha. Medine Munevvere: botim privat. F. 21.

[49]Abdullah, Abdullah Muhammed. (1996) Vilajetu-l-Hisbetifi-l-Islam. P.v.b: p.sht.b. f. 60-61.

[50]Shih: El-Kasir, Abdullah bin Salih. (1411 h.) Tedhkiretu uli-l-giretibi-sheireti-l-emri bi-l-ma’ruf ve-n-nehji ani-l-munker. Rijad: Dar el-Asimeh. F. 11-12.

[51]Shih: Ibn Kethir. (1999). Tefsiru-l-Kur’ani-l-Adhim. Op. cit. 2/93.

[52]Shih: Ibn Kethir. (1999). Tefsiru-l-Kur’ani-l-Adhim. Op. cit. 2/91.

[53]Shih: AbdulMuttalib, Mahmud Muhammed Kemal. (2011) Ehemmijjetu-l-emri bi-l-ma’ruf ve-n-nehji ani-l-munker. Libër i nxjerrë nga Liga e Botës Islame në kuadër të revistës Da’vetu-l-hakk, viti X, nr. 110, viti 1411/1991. F. 29.

[54]Shih: Esh-Shajië, Halid bin AbduRrahman. (p.v.b.) MekasiduEhli-l-Hisbeti ve-l-umur el-hamiletilehumalaamelihimfidav’i-l-Kitabi ve-s-Sunneti. Rijad: Dar el-Belensijjeh. F. 25.

[55]Fjala është për hadithin: “Kush thërret në udhëzim ai do të ketë shpërblimin sikur të gjithë atyre që e pasojnë...”, të cilin e transmeton Muslimi.

[56]Fjala është për hadithin: “Që All-llahu ta udhëzojë nëpërmjet teje një njeri është më e dobishme për ty se pasuria më e madhe.”, të cilin e transmetojnë Buhariu dhe Muslimi.

[57]Hadithin e transmetojnë Buhariu (2493) dhe Tirmidhiu (2173).

[58]Shih: Kur’ani: El-Enfalë: 25.

[59]Shih hadithin e Hudhejfes [radijAll-llahu anhu]: “Pasha Atë në Dorën e të Cilit është shpirti im, o do të urdhëroni për të mirë dhe të ndaloni nga e keqja, o do të ketë gjasa e mundësi që All-llahu tua dërgojë një dënim, për largimin e të cilit do ta lusni por që nuk do t’iu përgjigjet.” Albani në Sahihu-l-xhamii, 2399.

[60]Shih: En-Nevevi, Jahja bin Sheref. (1392 h.) El-minhaxhsherhuSahihiMuslim bin El-Haxh-xhaxh. Bejrut: Dar ihja et-turath el-arabij. 2/22.

[61]Shih: AbdulMuttalib. (2011) Ehemmijjetu-l-emri bi-l-ma’ruf ve-n-nehji ani-l-munker. Op. cit. F. 27-28.

[62]Shih: AbdulMuttalib. (2011) Ehemmijjetu-l-emri bi-l-ma’ruf ve-n-nehji ani-l-munker. Op. cit. F. 28-29.

[63]Shih: En-Nevevi. (1392 h.) El-minhaxhsherhuSahihiMuslim bin El-Haxh-xhaxh. Op. cit. 2/23.; El-Bejanuni, Muhammed Ebu-l-Fet’h. (1995) El-Mad’halilaIlmi-d-Da’veti – dirasetunmenhexhijjetunshamiletun li-tarihi-d-Da’veti ve usuliha ve menahixhiha ve esalibiha ve vesailiha ve mushkilatihafidav’ien-nakli ve-l-akli. Ed. 3. Bejrut: Muessesetu-rr-rrisaleh. F. 31-35; Habeneke El-Mejdani, AbduRrahman. (1996) Fikhu-d-Da’vetiilaAll-llahi ve fikhu-n-nus’hi ve-l-irshad ve-l-emri bi-l-ma’ruf ve-n-nehji ani-l-munker – dirasetunistinbatijjetunteshtemilalabejanvuxhubiha ve ususiha ve menahixhiha ve subuliha ve vesailiha ve adabiha ve nemadhixhmintatbikatiha. Damask: Daru-l-kalem. 1/47-50.; Bin Baz, AbdulAziz. (2002) Ed-Da’vetuila All-llahi ve ahlaku-d-Duat. Ed. 4. Rijad: RiasetuIdareti-l-Buhuthi-l-Ilmijjeti ve-l-Ifta. F. 15-17.

 

[64]El-Gazali, Ebu Hamid Muhammed bin Muhammed. (2000) IhjauUlumi-d-Din. Parathënia dhe shënimet: Muhammed AbdulKadir Ata. Kajro: Dar et-Takva. 2/429.

[65]En-Nevevi. (1392 h.) El-minhaxhsherhuSahihiMuslim bin El-Haxh-xhaxh. Op. cit. 2/22.

[66]Imam, Muhammed Kemaluddin. (1986) Usulu-l-Hisbetifi-l-Islam. Kajro: Daru-l-Hidajeh. F. 110.

[67]Err-Rruhajli, Hamud bin Ahmed. (2003) Kavaidunmuhimmetunfi-l-emri bi-l-ma’ruf ve-n-nehji ani-l-munkeraladav’i-l-Kitabi ve-s-Sunneh. Ed. 2. Medine Munevvere: Mektebetu-l-Ulumi ve-l-Hikemi. F. 14.

[68]Shih: El-Kasir. (1411 h.) Tedhkiretu uli-l-giretibi-sheireti-l-emri bi-l-ma’ruf ve-n-nehji ani-l-munker. Op. cit. F. 11-12.

[69]El-Gazali, Ebu Hamid Muhammed bin Muhammed. (2000) IhjauUlumi-d-Din. Parathënia dhe shënimet: Muhammed AbdulKadir Ata. Kajro: Dar et-Takva. 2/442-446.; El-Maverdi. (1989) El-Ahkam es-sultanijjeh. Op. cit. F. 330; 331. Err-Rruhajli. (2003) Kavaidunmuhimmetunfi-l-emri bi-l-ma’ruf ve-n-nehji ani-l-munker. Op. cit. F. 11-13.

[70]AbdulMuttalib. (2011) Ehemmijjetu-l-emri bi-l-ma’ruf ve-n-nehji ani-l-munker. Op. cit. 92.

[71]El-Gazali. (2000) IhjauUlumi-d-Din. Op. cit. 2/430.; Shih: El-Bilali, AbdulHamid. (1989) Fikhu-d-Da’vetifiinkari-l-munker. Ed. 3. Kuvajt: Daru-d-Da’veti. F. 69-71.; Ibn Davud, Abdurrahman bin EbiBekr. (1996) El-Kenzu-l-ekber fi-l-emri bi-l-ma’rufi ve-n-nehji ani-l-munker. Verifikues shkencor: MustafaUthmanSamideh. Bejrut: Dar el-kutub el-ilmijjeh. F. 178.

[72]Shih: BintMudif. (2007) El-Hisbetu. Op. cit. 128-139.; AbdulMuttalib. (2011) Ehemmijjetu-l-emri bi-l-ma’ruf ve-n-nehji ani-l-munker. Op. cit. 96.

[73]AbdulMuttalib. (2011) Ehemmijjetu-l-emri bi-l-ma’ruf ve-n-nehji ani-l-munker. Op. cit. F. 102.

[74]Err-Rruhajli. (2003) Kavaidunmuhimmetunfi-l-emri bi-l-ma’ruf ve-n-nehji ani-l-munker. Op. cit. F. 47.

[75]Shih: El-Hal-lal, Ebu BekirAhmed bin Muhammed. (1990) El-emrubi-l-ma’ruf ve-n-nehju ani-l-munker. Verifikues shkencor: Meshur Hasen Mahmud Selman dhe Hisham bin Ismail Es-Seka. Bejrut: El-Mekteb el-Islamijj; Amman: Dar Ammar. F. 24.

[76]En-Nevevi. (1392 h.) El-minhaxhsherhuSahihiMuslim bin El-Haxh-xhaxh. Op. cit. 2/25.

[77]Err-Rruhajli. (2003) Kavaidunmuhimmetunfi-l-emri bi-l-ma’ruf ve-n-nehji ani-l-munker. Op. cit. F. 47.

[78]Ibn Tejmije, Ahmed bin AbdulHalim. (1418 h.) El-MustedrekalamexhmuiFetavaShejhi-l-Islam. Përmblodhi, klasifikoi dhe botoi: Muhamemd bin AbduRrahman bin Kasim. 3/203.; Ibn Tejmije, Ahmed bin AbdulHalim. (p.v.b.) El-Hisbetufi-l-Islam evvedhifetu-l-hukumeti-islamijjeti. Bejrut: Dar el-kutub el-ilmijjeh. 1. 16; 45.

[79]Err-Rruhajli. (2003) Kavaidunmuhimmetunfi-l-emri bi-l-ma’ruf ve-n-nehji ani-l-munker. Op. cit. F. 44.; Shih: El-Bilali, AbdulHamid. (1989) Fikhu-d-Da’vetifiinkari-l-munker. Ed. 3. Kuvajt: Daru-d-Da’veti. F. 79-81.

[80]Shih: En-Nevevi. (1392 h.) El-minhaxhsherhuSahihiMuslim bin El-Haxh-xhaxh. Op. cit. 2/23. Shih edhe: El-Maverdi. (1989) El-Ahkam es-sultanijjeh. Op. cit. F. 316; 325.

[81]Shih: El-Hal-lal. (1990) El-emrubi-l-ma’ruf ve-n-nehju ani-l-munker. Op. cit. F. 34.; Et-Texhibni, Muhammed bin Ahmed bin Abdun. (2009) Risaletunfi-l-kadai ve-l-hisbeti. Verifikues shkencor: Fatime el-Idrisi. Bejrut: Dar Ibn Hazm. F. 65.

[82]Shih: BintMudif. (2007) El-Hisbetu. Op. cit. F. 69-110.

[83]El-Gazali. (2000) IhjauUlumi-d-Din. Pop. cit. 2/431.

[84]Ibn Davud, Abdurrahman bin EbiBekr. (1996) El-Kenzu-l-ekber fi-l-emri bi-l-ma’rufi ve-n-nehji ani-l-munker. Verifikues shkencor: MustafaUthmanSamideh. Bejrut: Dar el-kutub el-ilmijjeh. F. 202-209.

[85]El-Gazali. (2000) IhjauUlumi-d-Din. Pop. cit. 2/431.; AbdulMuttalib. (2011) Ehemmijjetu-l-emri bi-l-ma’ruf ve-n-nehji ani-l-munker. Op. cit. F. 84.; Es-Senami, Umer bin Muhammed bin Avad. (1986) Nisabu-l-Ihtisab. Verifikues shkencor: Merizin Asiri. Mekke El-Mukrr-rreme: Mektebetu et-talib el-xhamiijj. F. 196.

[86]Ilahi, Fadl. (2000) El-Ihtisabuala-l-validejni. Bejrut: Dar Ibn Hazm. F. 10-21.

[87]Temim ed-Dari [radijAll-llahu anhu] transmeton se i Dërguari i All-llahut [sal-laAll-llahu alejhi ve sel-lem] ka thënë: “Feja është këshillë! Thamë: Për kë? Tha: Për All-llahun, për Librin e Tij, për të Dërguarin e Tij, për udhëheqësit e muslimanëve dhe për masën e gjerë të tyre.” [Transmeton Muslimi.]

[88]Kush sheh ndonjë të keqe, atëherë le ta largojë me dorën e tij, nëse nuk mundet, atëherë me gjuhën e tij, e nëse as kështu nuk mundet, atëherë me zemrën e tij dhe kjo është grada më e ultë e besimit (në ndalimin/largimin e së keqes).” [Transmeton Muslimi.]

[89]Ilahi. (2000) El-Ihtisabuala-l-validejni. Op. cit. F. 36.

[90]Ibn Davud, Abdurrahman bin EbiBekr. (1996) El-Kenzu-l-ekber fi-l-emri bi-l-ma’rufi ve-n-nehji ani-l-munker. Verifikues shkencor: MustafaUthmanSamideh. Bejrut: Dar el-kutub el-ilmijjeh. F. 202-209.

[91]Shih: El-Bilali, AbdulHamid. (1989) Fikhu-d-Da’vetifiinkari-l-munker. Ed. 3. Kuvajt: Daru-d-Da’veti. F. 61-71.

[92]Ilahi. (2000) El-Ihtisabuala-l-validejni. Op. cit. F. 51.; AbdulMuttalib. (2011) Ehemmijjetu-l-emri bi-l-ma’ruf ve-n-nehji ani-l-munker. Op. cit. F. 84.

[93]Ibn Davud. (1996) El-Kenzu-l-ekber. Op. cit. F. 210.

[94]Ibn Ebi Ed-Dunja, Ebu Bekir Abdullah bin Muhammed. (1997) El-emrubi-l-ma’ruf ve-n-nehju ani-l-munker. Verifikues shkencor: Salah bin Ajid Esh-Shelahi. Saudi: Mektebetu el-gureba el-etherijjeh. F. 83.

[95]Es-Senami. (1986) Nisabu-l-Ihtisab. Op. cit. F. 196.

[96]Ilahi. (2000) El-Ihtisabuala-l-validejni. Op. cit. F. 46-47.

[97]Shih: BintMudif. (2007) El-Hisbetu. Op. cit. F. 81.

[98]Ilahi. (2000) El-Ihtisabuala-l-validejni. Op. cit. F. 36.; Err-Rruhajli, Hamud bin Ahmed. (2003) Asnafu-l-meduvvin ve kejfijejtuda’vetihim. Ed. 2. Damask: Dar el-ulum ve-l-hikem. F. 52-56.

[99]Shih: BintMudif. (2007) El-Hisbetu. Op. cit. F. 82.

[100]Shih: Shih: El-Bilali. (1989) Fikhu-d-Da’vetifiinkari-l-munker. Op. cit. F. 116-117.; Err-Rruhajli. (2003) Asnafu-l-meduvvin ve kejfijejtuda’vetihim. Op. cit. F. 52-56.

[101]Shih: En-Nevevi. (1392 h.) El-minhaxhsherhuSahihiMuslim bin El-Haxh-xhaxh. Op. cit. 2/24.

  RËNDËSIA E MORALIT TË MIRË NË RAPORTET TONA ME NJËRI TJETRIN
Hyrje
Feja është sistem jete me të cilin besimtarët rregullojnë raportet me Krijuesin por edhe me krijesat. Nisur nga këto detyra, feja ka një ndarje në tre fusha kryesore: fe (iman), ligje (Islam) dhe moral (ihsan). Secila nga këto fusha ka rëndësinë dhe rolin e vet në jetën e besimtarit dhe formimin e tij. Në këtë hutbe, në fokus do të jetë morali dhe rëndësia e tij në formimin e lidhjeve tona me njerëzit përreth. Pra, do ta trajtojmë fushën e tretë të fesë, jo nga aspekti teorik e filozofik i konceptit për moralin, por nga ai praktik i ndikimit të tij në fuqizimin e lidhjeve tona me njëri tjetrin.  Më qartë, përgjatë kësaj hutbeje, do të mundohemi të gjejmë përgjigje për dy pyetje kryesore:

 

1)      Përse morali?, dhe

2)      Cila është rëndësia e tij në raportet tona me njëri tjetrin?

 
Përse morali?
Morali nuk është vetëm shtylla e tretë e fesë por edhe hapësira ku dy fushat e mëparshme (imani dheislami) testojnë efektin e tyre në edukimin tonë. Morali dhe mirësjellja është rezultati i rolit të besimit dhe adhurimit në jetën tonë. Por jo vetëm kaq.

 

1)      Morali është sinonimi i Islamit, është misioni me të cilin është shfaqur. Pejgamberi Muhammed ﷺ ka thënë:

«إنَّما بُعِثتُ لأتمِّمَ صالحَ الأخلاقِ»

«Unë jam dërguar për të përsosur moralet e mira!»[1]

Në një rast dikush i kërkoi Pejgamberit Muhammed ﷺ të mallkonte dikë, ndërsa ai ia ktheu: «Unë nuk jam dërguar mallkues; jam dërguar mëshirë!»[2]

2)      Morali është imazhi më i theksuar i kumtuesit të kësaj feje, Pejgamberit Muhammed ﷺ. Për tipare është lëvduar edhe nga Allahu i madhëruar. Në Kur’an qëndron:

﴿وَإِنَّكَ لَعَلَىٰ خُلُقٍ عَظِيمٍ﴾

“Dhe, me të vërtetë, ti je me virtyte të mëdha!” [Kalem: 4]

3)      Morali është imazhi ynë më i përkthyer dhe vepra që na ofron tek Allahu i madhëruar, së pari, dhe tek i Dërguari i Tij, Pejgamberi Muhammed ﷺ. «Besimtarët me besimin më të përsosur janë ata me moralin më të mirë.»;[3] «...dhe më së afërmi meje në Ditën e Llogarisë do të jetë ai që nga ju ka moralin më të mirë.» [4]

Pra, për neve myslimanëve, morali është fe dhe feja është moral, andaj edhe duhet t’i kushtojmë rëndësi. Por:
 

 

Cila është rëndësia e moralit në raport me njëri tjetrin?

Nëse moralin e vëmë në funksion të përmirësimit të raporteve tona me njëri tjetrin, ai di të bëjë mrekulli. Ai është i magjishëm dhe efekti i tij është mahnitës. Më konkretisht, morali arrin atje ku nuk mund të arrijë asgjë tjetër dhe bën atë që asgjë tjetër nuk mund ta bëjë. Më qartë:
1)      Morali na bashkon me njëri tjetrin. Imam Gazaliu duke folur për moralin e mirë tregon se fryt i tij është afrimi i njerëzve ndërmjet vete…Kjo gjë në shikim të parë mund të duket e thjeshtë por nga perspektiva fetare shihet si gjëja më e rëndësishme. Në Kur’an, Allahu na tregon se vëllazëria fetare me të cilën na ka begatuar është e atillë që nuk mund të arrihet nën asnjë moto dhe nën asnjë slogan, sikur që nuk mund ta arrijë asnjë kauzë, qoftë edhe me buxhet të tërë dynjasë.  Thotë Allahu:
﴿وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ ۚ لَوْ أَنفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مَّا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَلَـٰكِنَّ اللَّـهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ ۚ إِنَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ﴾

 

“Dhe, Ai, i bashkoi zemrat e tyre. Sikur ti të shpenzoje tërë atë pasuri që gjendet në Tokë, nuk do të mund t’i bashkoje zemrat e tyre, por Perëndia i bashkoi ato, – Ai, me të vërtetë është i Plotëfuqishëm dhe i Gjithëdijshëm.” [Enfalë: 63]

Pikërisht këtij qëllimi i shërben morali i mirë, dhe këtu qëndron, përveç tjerash, sekreti pse feja na ka urdhëruar me mirësjellje ndaj njerëzve.[5]
2)      Morali i mirë dhe mirësjellja janë rruga më e shkurtër për të bërë të lumtur të tjerët. Kjo është mënyra se si na kanë mësuar të parët tanë. Njëri nga hoxhallarët derisa ishte duke ecur me një prej nxënësve të vet ndërsa kishin mbaruar mësimin, panë një punëtor që ishte zbathur dhe po punonte në një arë. Nxënësi i tha: Sikur t’ia marr njërën këpucë dhe t’ia fshehim e të shohim reagimin e tij dhe të qeshim me të. Sigurisht, nuk kishte për qëllim ta lëndonte por thjesht të bënte shaka. Punëtori ishte i varfër dhe humbja edhe e këpucëve për të do të ishte humbje e madhe. Mësuesi refuzoi. Në vend të kësaj nxënësit ia ofroi moralin e mirë si mënyrë komunikimi me të varfrit. Eja të fusim ca para në këpucët e tij, të fshihemi diku dhe të shohim reagimin e tij- i tha. Ashtu vepruan. Kur i varfri kreu punën dhe u bë gati të mbathte këpucët, u mahnit nga paratë që gjeti. Filloi të qante nga gëzimi dhe të bënte sexhde falënderimi për Allahun. O Allahu im, e kisha gruan të sëmurë ndërsa fëmijët pa ushqim, më bërë zgjidhje, i tërë falënderimi qoftë për ty! Nxënësi aq shumë u ndikua nga kjo saqë nuk i mbante lotët dot.

 

Kështu, në vend të shakave, që mbase i lëndojnë të varfrit, të sillemi mirë me ta, t’iu ndihmojmë, sepse i bëjmë të lumtur ata dhe vet bëhemi të lumtur.

3)      Morali kompensim i aspektit material dhe jo vetëm. Është edhe argument kundër atyre që justifikohen me mungesë të të mirave materiale për të qenë produktiv në shoqëri. Pejgamberi Muhammed ﷺ ka thënë: «Mos nënvlerëso asnjë të mirë që mund ta bësh, qoftë edhe ta takosh vëllain me buzëqeshje..» [6]; «Ju nuk do të mund t’i mbuloni të gjithë njerëzit me pasurinë tuaj, andaj le t’i mbulojnë buzëqeshja dhe morali juaj i mirë!» [7]
 

 

Përfundim

–          që ta mishërojmë imanin me sjelljet tona,

–          që të realizojmë objektivat islame në jetën dhe veprimtarinë tonë, dhe

–          që të prodhojmë lumturi në shoqëri,

duhet të kemi moral dhe sjellje të mira.

Allahu na bëftë prej besimtarëve që kanë besim të përkryer, sjellje të mira dhe raporte të shkëlqyera me njëri tjetrin!

 

[1] Sahihu Edebi-l-mufred, nr. 207.

[2] Transmeton Muslimi, nr. 2599.

[3] Transmeton Ebu Davudi, 4682. Albani e ka saktësuar këtë hadith.

[4] Sahihul xhami, nr. 1176.

[5] Shih ajetin: “…dhe thoni njerëzve fjalë të mira…” Bekare: 83; hadithi: “Shoqëroji njerëzit me moral të mirë.”.

[6] Essilsiletu essahihatu, nr. 3422.

[7] Sahihu-t-Tergib, nr. 2661.

  KOHËZGJATJA E SHTATZËNISË SË MERJEMES ME ISANË A.S.

KOHËZGJATJA E SHTATZËNISË SË MERJEMES ME ISANË A.S.

 

Pyetja: Sa ka qenë periudha e shtatzënisë së Merjemes me Isanë (a.s.)?

 

Përgjigja:

 

1.

Fillimisht, nuk ka tekst të drejtpërdrejt që e trajton këtë mesele. Nga këtu, dijetarët ndajnë disa mendime sa i përket kohëzgjatjes së shtatzënisë së Merjemes me Isanë (a.s.):

1)      Xhumhuri (shumica e dijetarëve myslimanë) mendojnë se kohëzgjatja ka qenë normale, si e gjithë grave tjera, pra nëntë muaj. Tregimi, sipas Imam Kurtubiut, përcakton që ajo të ketë lindur pas nëntë muajve. Ky mendim merret si mendimi më i saktë.

2)      Gjashtë, shtatë, tetë ose dymbëdhjetë muaj.

3)      Tre orë: një orë ka ngelë me barrë, një orë është formësuar ndërsa në orën e tretë ka lindur.

4)      Një çast. Ka mbetur me barrë dhe ka lindur aty për aty. Ky mendim i atribuohet Ibn Abbasit (r.a.), por, siç shënon Ibn Kethiri, është transmetim garib, pra i dobët. Ibn Kethiri e mbron mendimin se kohëzgjatja ka qenë normale.

2.

Pavarësisht faktit se ka lindur pa baba, Isai (a.s.) ka qenë njeri, dhe nga kjo perspektivë, ai, nga momenti i frymëzimit e e deri në momentin e ngritjes në qiell, ka qenë si gjithë të tjerët. Këtë mendim e thotë Shenkiti. Interpretimet si ky që i mveshet Ibn Abbasit (r.a.) mund t’i japin tipare hyjnore Isait (a.s.), andaj janë të pavlefshme.

3.

Çështje sikur kjo në akiden islame trajtohen si të padobishme, për shkak se, dija ose mos dija e tyre nuk prodhojnë asnjë efekt në forcimin apo dobësimin e besimit, andaj, në vend të angazhimit me to, të angazhohemi me gjëra që na e shtojnë besimin.

 

Allahu e di më së miri!

 

Përgatiti në shqip:

Dr. Sedat ISLAMI

Referenca:

1.      https://islamqa.info/ar/45820

2.      https://fatwa.islamonline.net/2066

 

  DA’VEJA ISLAME VËSHTRUAR SIPAS HISTORIVE TË RRËFYERA NGA PROFETI MUHAMMED ﷺ

Dr. Sedat ISLAMI

 

DA’VEJA ISLAME VËSHTRUAR SIPAS HISTORIVE TË RRËFYERA NGA PROFETI MUHAMMED ﷺ

 

HYRJE RRETH TREGIMEVE NË DA’VE DHE TREGIMEVE PROFETIKE

Si gjini letrare, tregimi ka një rëndësi të veçantë. Fakti se me të depërtohet shpejt tek audienca dhe përfitohen lehtë zemrat e njerëzve, ka bërë që të përdoret që nga fillimi si metodë e shpjegimit të fesë. Në të vërtetë, është vet Kur’ani, si referenca e parë e Islamit, ai që përmban rrëfime të shumta, të cilat janë legjitimuese për aplikimin e tregimit në fushën e predikimit. Kjo seri artikujsh mëton të hedh dritë mbi tregimet profetike dhe rëndësinë e tyre në fushën e Da’ves -predikimit islam.

1. RËNDËSIA E TREGIMEVE NË DA’VE

1.1. Klasifikimi i tregimeve në fushën e Da’ves

Tregimi klasifikohet në kuadër të mënyrave dhe mjeteve të prezantimit të fesë. Tregimi nënkupton ‘aftësinë për t’iu folur njerëzve dhe për t’i këshilluar duke u mbështetur në ngjarjet dhe rrëfimet e njerëzve të mëparshëm.’[1] Muhammed Benî Amir duke folur për tregimet në fushën e Da’ves, thotë: “Argumentimi me tregimin kur’anor në fushën e Da’ves është më se i domosdoshëm. Kjo, sigurisht, për shkak të përmasave të rëndësisë së saj. Tregimi kur’anor na prezanton personazhet, lëvizjet, moralin e tyre, bindjet, idetë, hapësirën kohore dhe gjeografike të tyre. Po kështu na prezanton sjelljet, veprat dhe diskutimet e tyre, duke ofruar kështu një imazh më të qartë dhe një ide më të pranuar tek njerëzit.”[2]

Referuar përmbajtjes edukative të tyre, tregimet janë një metodë ndërmjet urtësisë dhe këshillës së mirë.[3] Për këtë shkak: “Tregimet janë mënyrë e përsosur, artistikisht, dhe e dobishme, profesionalisht, e kumtimit të fesë nëse predikuesi ka shkathtësinë e prezantimit të tyre dhe përkufizimit në tregime që përmbajnë këshilla dhe mësime të mëdha.”[4]

1.2. Kur’ani dhe Sunneti për tregimet

Se tregimet kanë rëndësi të madhe, flasin një varg citatesh fetare, si nga Kur’ani, si nga Sunneti. Sa për ilustrim, do të përmendim disa prej tyre. Në Kur’an, Allahu na flet për profetët (a.s.) dhe përvojat që kishin me popujt e vet dhe për reflektimin që këto përvoja kanë fillimisht tek Profeti Muhammed (a.s.), si predikuesi i parë dhe mësuesi i predikuesve pas tij, e pastaj edhe tek ne, pasuesit e tij. Allahu thotë: “Ne e kemi dërguar Nuhun te populli i tij – e ai qëndroi në mesin e tyre një mijë pa pesëdhjetë vite…” [El Ankebut: 14.]

Ajete që na shpalosin detaje nga përvojat e Profetëve (a.s.) me popujt e tyre ka goxha shumë. Ato, shprehur me terma shkencor, janë 1/3 e përmbajtjes kur’anore,[5] dhe që të gjitha, kanë qëllime të përgatitjes shpirtërore, morale dhe fizike për këtë rrugë të vështirë. Allahu na mëson: “Në tregimet e atyre (pejgamberëve) ka këshilla për ata që janë mendarë…” [Jusuf: 111.]; “Ne po t’i tregojmë ty të gjitha lajmet e pejgamberëve, për të ta forcuar zemrën…” [Hud: 120.]

Ibn Kethiri duke shpjeguar këto ajete thotë: Ajetet në të cilat shpalosen përvojat e Profetëve (a.s.) me popujt e tyre janë mesazh për Profetin tonë që ata t’i merr shembuj dhe modele për misionin e vet.[6]

Këtë metodologji të përforcimit shpirtëror nëpërmjet rrëfimeve e gjejmë dhe në hadithe profetike. Habbab bin Eretti rrëfen të ketë shkuar tek Profeti Muhammed (a.s.) dhe t’i jetë ankuar për sprovat dhe belatë që i kishin goditur, respektivisht të kërkonte prej tij të lutej që Allahu t’ua largonte. Duke qenë se kjo rrugë nuk është pa sprova dhe këto që i përjetojnë sot këta besimtarë i kanë përjetuar edhe të parët, Profeti (a.s.) përdori tregimin si mjet motivues. Siç rrëfen Habbabi, ai iu kishte thënë atyre: «Në gjeneratat para jush, kishte burrë (besimtar) të atillë që sillej (për tu ekzekutuar para tiranëve), i hapej një gropë në tokë (ku vendosej) ndërsa mbi kokë i vihej sharra, e cila e ndante në gjysmë, por kjo nuk e largonte atë nga feja. I krihej trupi me krehër të hekurt të cilët ia ndanin mishin nga kockat por kjo nuk e largonte nga feja e vet. Pasha Allahun, çështja (e kësaj feje) ka për tu plotësuar aq sa udhëtari do të udhëtojë nga San’aja në Hadrameut ndërsa nuk do të ketë frikë askënd përveç Allahut të Madhëruar, apo ujkut për kopenë e tij, por ju po nguteni!»[7]

Arsyeja pse Profeti (a.s.) kërkoi të mos i përshpejtonin gjërat ishte se nuk ishin të vetmit këta që duronin, edhe para tyre kishte besimtarë (profetë e të tjerë) që sprovoheshin, madje deri në këtë masë, por nuk e linin fenë. Kështu, urtësia pse ua rrëfeu këtë ngjarje nga e kaluara qëndron në forcimin e tyre për të duruar sprovat me të cilat ballafaqohen.[8]

Natyrisht, ka edhe hadithe tjera të shumta që trajtojnë këtë aspekt. Ato edhe do të jenë objekt studimi në këtë seri.

 

1.3. Rëndësia dhe objektivat e përgjithshme të tregimeve fetare

  • Tregimet e Kur’anit janë mjet i Da’ves.[9] Tregimet arrijnë më së miri ta përcjellin mesazhin ose arrijnë në atë formë që mënyrat dhe metodat tjera nuk arrijnë dot.[10]
  • Tregimet fetare të marra nga Kur’ani dhe Sunneti janë të sakta. Ato nuk janë fantazi por ndodhi dhe ngjarje të vërteta që janë dëshmi për historinë.[11] Për shkak të përmbajtjes edukative që kanë, ato nuk janë thjesht histori por këshilla dhe mësime.[12]
  • Tregimet fetare janë përforcim shpirtëror dhe moral për predikuesin e ri. Ato përmbajnë këshilla dhe udhëzime të shumta dhe të ndryshme: flasin për moralin dhe përgatitjen që duhet të ketë predikuesi, përshkruajnë tiparet e audiencës, ofrojnë model të predikimit si dhe i japin kurajë predikuesit duke ia kujtuar përvojat e predikuesve nga gjeneratat para nesh. Në këtë aspekt, ato na ofrojnë, në radhë të parë, metodologjitë e Profetëve (a.s.) në Da’ve.[13]
  • Tregimet janë dëshmi jo vetëm e aspektit praktik të fesë por edhe e mundësisë reale të aplikimit të mësimeve fetare në praktikë.[14]
  • Tregimet janë të lehta për tu thënë, të lehta për tu kuptuar, të shpejta për ta përcjellë mesazhin tek audienca. Këtu mbase qëndron pse njerëzit i duan dhe janë të dhënë pas tyre.
  • Tregimet mund të inkorporohen në mjete të ndryshme: hutbe, artikull, ders, etj. Mund të inkorporohen edhe në metoda tjera, p.sh. në inkurajim dhe frikësim. Po kështu mund të manifestohen me fjalë dhe me shkrim.[15]

 

1.4. Kritere për aplikimin e rrëfimeve në Da’ve

Që rrëfimet të marrin miratimin fetar si metodë e pranuar e prezantimit të fesë, duhet të përmbushin disa kritere me rëndësi. Tregimet janë lehtë të përvetësuara nga injorantët, kështu që, po nuk u kushtëzuan me disa kritere dhe rregulla, ato mund të lajthisin, e bashkë me to edhe njerëzit. Nuk justifikohen tregimet e pavërteta me qëllimet e pastra, siç bëjnë disa tregimtarë që, për të motivuar njerëzit në fe, shpikin rrëfime që fare nuk qëndrojnë.

Si kritere për pranimin e tregimeve numërohen:

  • Tregimet fetare mund të përfitohen nga Kur’ani, Sunneti, rrëfimet për gjeneratat e para, rrëfimet nga jeta e përditshme, rrëfimet e izraelitëve.[16]
  • Tregimet e Kur’anit dhe Sunnetit për të kaluarën dhe të ardhmen janë gajb(fshehtësi) andaj duhet të mbështeten në vahj (shpallje).[17]
  • Tregimet fetare dallojnë nga tregimet e lira. Duke qenë se kanë karakter fetar, atëherë ato, si në temë, si në mënyrën e prezantimit, i nënshtrohen rregullave fetare. Kjo assesi nuk guxon të nënkuptohet si tendencë e zhveshjes së tyre nga veçoritë artistike gjatë prezantimit, e sidomos të veçorisë së përshkimit të gjërave.[18]
  • Të mos jenë tregime me probabilitet (mundësi) saktësie dhe gënjeshtre në të njëjtën kohë, siç janë ta zëmë disa israilijate që sillen në versione të ndryshme, të zgjeruara e shkurtuara, të cilat s’i pranon mendja dhe s’i miraton feja. Kështu, duhet të kufizohemi vetëm në tregimet e Kur’anit, librave të Sunnetit dhe librave të besueshme të tefsirit. Nuk i takon një tregimtari të transmetojë një hadith ndërsa nuk është në dijeni për rangun e tij, në është i saktë apo jo.

Nëse tregimet janë të vërteta, atëherë ato, referuar ndikimit që kanë, janë më se të nevojshme. Imam Ahmedi ka thënë: “Sa shumë nevojë kanë njerëzit për një tregimtar të drejtë!”[19]

  • Trajtimi i israilijateve si tregime predikimi bëhet në tre mënyra: pranohen ato që përputhen me Kur’anin dhe Sunnetin; refuzohen ato që s’përputhen me Kur’anin dhe Sunnetin; dhe ato që janë të panjohura fillimisht anashkalohenderisa të sillet një gjykim fetar për to. Gjykimi fetar bëhet duke iu referuar kuptimeve kur’anore dhe profetike por edhe duke iu referuar logjikës së shëndoshë.[20]
  • Të mos jenë tregime që janë me probabilitet keqkuptimi dhe keqinterpretimi, si ato që flasin për mëkatet dhe faljen e tyre, dhe të cilat mund të merren si pretekst nga mëkatarët për të justifikuar mëkatet që bëjnë. Duke qenë se tregimet e pavërteta dhe këto me mundësi keqkuptimi qenë bërë art në një kohë, të parët i urrenin ato, madje kishte raste, sikur ai i Aliut (r.a.), që të tillëve të mos iu linin fare hapësirë predikimi në xhami.[21]
  • Nuk lejohet thirrja në libra të tefsirit dhe nuk justifikohet kjo për rrëfimin e tregimeve të pavërteta. Nëse tregimtari nuk arrin të dallojë transmetimet e vërteta nga të tjerat, pavarësisht referencave që ka (librat e tefsirit në këtë rast), nuk i lejohet të rrëfejë tregimet që janë në to.
  • Në mënyrë që tregimi të jep frytet e dëshiruara, duhet përvetësuar profesionalisht. Tregimi ka rregullat dhe kriteret e veta. Një tregimtar nuk do të mund të arrijë ta bind audiencën nëse nuk arrin të shkoqisë detajet e rrëfimit dhe t’i prezantojë ato siç duhet.[22]

Si përmbledhje, Ibn Xheuzi numëron disa prej tipare të atyre që mund rrëfejnë tregime: Të jetë dijetar dhe të zotërojë shkencat, të ketë dituri për hadithet profetike dhe të dallojë transmetimet e sakta nga të pasaktat, të ketë dituri për data dhe jetëpërshkrime të të parëve, të ketë dije për lajmet e asketëve, të kuptojë thellësisht fenë, ta njeh rrënjësisht gjuhën, dhe të synojë me veprimtarinë e tij Allahun dhe kënaqësinë e Tij dhe assesi përftimet materiale apo famën dhe popullaritetin.[23]

2. TREGIMET PROFETIKE DHE KARAKTERISTIKAT E TYRE

2.1. Çfarë synohet me tregimet profetike dhe si ndahen ato?

Tregimet profetike, për nga përmbajtja, funksioni dhe mesazhet, janë vazhdimësi e tregimeve kur’anore. Kjo ngase, si vahj që janë, kanë të njëjtin burim. Tregimet profetike trajtojnë tema nga e kaluara dhe e ardhmja. Badishah i ndan në:

  • Histori të së shkuarës, e që janë temë e këtij libri,
  • Histori të vet Profetit (a.s.), dhe
  • Histori të së ardhmes.[24]

Natyrisht, ka edhe ndarje tjera, të bëra nga këndvështrime të ndryshme, si për nga tematika e tregimeve, si për nga hapësira e shtjellimit (shkurt e gjatë), gjëra këto që janë thjesht rezultat i përpjekjes dhe angazhimit (ixhtihadit) individual të studiuesve.

 

2.2. Karakteristika të tregimeve profetike

  • Tregimet janë pjesë përbërëse e haditheve profetike prej të cilave përfitohen mësime dhe këshilla.[25]
  • Janë pjesë e haditheve xhevami, haditheve që me pak fjalë përmbledhin mësime të shumta.[26]
  • Tregimet më të mira pas tregimeve të Kur’anit.[27]
  • Ngjashëm me tregimet kur’anore, janë të vërteta, jo fantazi.[28]
  • Ndryshe nga rrëfimet e zakonshme, të cilat mund të jenë dhe të mos jenë të vërteta, rrëfimet e Profetit Muhammed (a.s.) janë të vërteta. Ato janë pjesë e përgjithshme e shpalljes, madje janë nga lloji i gajbit (të fshehurës, sekretit) që nuk mund të dihet ndryshe vetëm se nëpërmjet shpalljes hyjnore. Allahu i Madhëruar duke përshkruar mësimet e Profetit Muhammed (a.s.), shpjegon se ato janë pjesë e asaj që i shpallet atij. “Ai nuk flet sipas qejfit të vet. 3. Ajo (që flet ai) është vetëm Shpallja, që i ka ardhur atij.” [En Nexh: 3-4.]

Kjo nënkupton se shtesat në tregimet profetike mund të klasifikohen si gënjeshtër ndaj Profetit Muhammed (a.s.).[29] Në këtë kontekst, nuk pranohen as rrëfimet me sened të donet që të jenë pjesë e ligjërimeve fetare.[30]

  • Tregimet profetike, siç shpjegon Ibn Hibbani, kanë një reflektim tredimensional: lëvdata për disa vepra e tipare nga e kaluara, të cilat duhet t’i përvetësojë edhe ky ummet; përshkrimi i disa gabimeve dhe mëkateve të së kaluarës, që ky ummet nuk duhet t’i përsërisë; dhe përshkrime nga të cilat ky ummet duhet të merr mësim.[31]
  • Duke qenë se synojnë mësimet dhe këshillat, tregimet profetike më shumë fokusohen në ngjarje se në emra.
  • Pavarësisht rasteve që përshkruajnë, ruajnë etikën gjuhësore.[32]
  • Hadithet profetike përmbajnë shifër të konsiderueshme tregimesh, fakt ky që na bën të mjaftohemi me to ndaj tregimeve të pavërteta.[33]

Tregimet profetike dallojnë për nga hapësira: disa janë të shkurtra, madje përmblidhen në një fjali, derisa të tjera janë të gjata. Madje, siç thotë Izuddini[34] ato nuk kanë një formë të caktuar.

 

 

 

[1] AbduRrahim bin Muhammed El-Mugadh-dhevi, El-usus el-ilmijjeh li-menhexh ed-da’veti el-islamijjeh – dirasetun te’silijjetun ala dav’i el-vaki’i el-muasir, (Rijad: Dar el-hadareti li-n-neshr ve-t-teuzië, 2010), fq. 732.

[2] Muhammed Emin Hasen Muhammed Beni Amir, Esalib ed-Da’veti ve-l-Irshad, (Jordani: Universiteti i Jermukut, 1999), fq. 371.

[3] Ubejd bin Abdul Aziz bin Ubejd Es-Selemi, Ed-Da’vetu fi sureti el-Ankebut, (Rijad: Dar Ez-Zehra, 1998), fq. 247-249.

[4] Esh-Sherif Hamdan Raxhih El-Mehdi El-Hexhari, Kavaid ed-Da’veti el-Islamijjeh, (Medine Munevvere: 1995.), fq. 519.

[5] Tekijuddin Ahmed bin Abdul Halim bin Tejmije, Mexhmu el-fetava, (Medine Munevvere: Kompleksi i botimit të Kur’anit Fisnik ‘Mbreti Fehd’, 1995), 17/207.

[6] Ebu-l-Fida Ismail bin Umer bin Kethir, Tefsiru el-Kur’ani el-Adhim, (Rijad: Dar Tajjibe li-n-nesh ve-t-teuzi, 1999), 4/363.

[7] Buhariu: 3612; 6943; Ebu Davudi; 2649; Imam Ahmedi: 21057; 21073; 21217.

[8] Ebu Muhammed Mahmud bin Ahmed Bedruddin El Ajni, Umdetu el-Kari-i sherhu Sahihi el-Buhari, (Bejrut: Dar ihja et-turath el-arabi), 16/144.

[9] Muhammed bin Salih El-Munexhid, Hedharat fi-k-kasas ve-rr-rrivajat, (Xhidde: Zad Group, 2010), fq. 7.

[10] Tal’at Muhammed Afifi Salim, Muhtarat min el-kasas es-sahih fi-s-Sunneti en-Nebevijjeh – dirasetun tahlilijjetun terbevijje, (Kajro; Dar el-Iman), fq. 15.

[11] Uthman bin Muhammed El Hamis, Febihudahumuktedih – kiraetun te’silijjetun fi sijeri ve kasasi el-Enbija alejhimuselam, (Kuvajt: Dar Îlaf ed-devlijje, 2010), 35.

[12] Muhammed Emin Hasen Muhammed Beni Amir, Esalib ed-Da’veti ve-l-Irshad, vep. e cit, fq. 372.

[13] Abdul Kerim Zejdani, El-mustefadu min kasas el-Kur’ani li-d-da’veti ve-d-duati, (Bejrut: Muessesetu err-rrisale, 1998), fq. 8.

[14] Tal’at Muhammed Afifi Salim, Muhtarat min el-kasas es-sahih fi-s-Sunneti en-Nebevijjeh – dirasetun tahlilijjetun terbevijje, vep. e cit, fq. 16.

[15] Esh-Sherif Hamdan Raxhih El-Mehdi El-Hexhari, Kavaid ed-Da’veti el-Islamijjeh, vep. e cit., fq. 519.

[16] AbduRrahim bin Muhammed El-Mugadh-dhevi, El-usus el-ilmijjeh li-menhexh ed-da’veti el-islamijjeh – dirasetun te’silijjetun ala dav’i el-vaki’i el-muasir, vep. e cit., fq. 735-737.

[17] Uthman bin Muhammed El Hamis, Febihudahumuktedih – kiraetun te’silijjetun fi sijeri ve kasasi el-Enbija alejhimuselam, vep. e cit., 35.

[18] Muhammed Emin Hasen Muhammed Beni Amir, Esalib ed-Da’veti ve-l-Irshad, vep. e cit, fq. 368.

[19] Ali Mahfudh, Hidajetu el-murshidine ila turuk el-va’dhi ve-l-hatabeh, (Kajro: Dar El-I’tisam, 1979), fq. 78; 80; 81.

[20] Ibn Haxher El Askalani, Tuhfetu en-nubela min kasas el-Enbija, (EBA: Mektebetu es-Sahabe, 1998), fq. 44-45; Ali Mahfudh, Hidajetu el-murshidine ila turuk el-va’dhi ve-l-hatabeh, vep. e cit., fq. 81; Uthman bin Muhammed El Hamis, Febihudahumuktedih – kiraetun te’silijjetun fi sijeri ve kasasi el-Enbija alejhimuselam, vep. e cit., fq. 40-43; Meshhur Hasen Selman, Min kasas el-madine fi hadithi Sejjidi el-Murseline, vep. e cit., fq. 13.

[21] Ali Mahfudh, Hidajetu el-murshidine ila turuk el-va’dhi ve-l-hatabeh, vep. e cit., fq. 79-80.

[22] Esh-Sherif Hamdan Raxhih El-Mehdi El-Hexhari, Kavaid ed-Da’veti el-Islamijjeh, vep. e cit, fq. 520.

[23] Ali Mahfudh, Hidajetu el-murshidine ila turuk el-va’dhi ve-l-hatabeh, vep. e cit., fq. 81.

[24] Hafidh Muhammed Badishah, El-kissatu en-nebevijjetu: hasaisuha ve ehdafuha et-terbevijjeh, në: Majallah al-qism al-arabi – University of the Punjab, no. 22, Issue: 2015, Lahore, Pakistan, fq. 135-136.

[25] Meshhur Hasen Selman, Min kasas el-madine fi hadithi Sejjidi el-Murseline, vep. e cit., fq. 6.

[26] Tal’at Muhammed Afifi Salim, Muhtarat min el-kasas es-sahih fi-s-Sunneti en-Nebevijjeh – dirasetun tahlilijjetun terbevijje, vep. e cit, fq. 30.

[27] Umer Sulejman Abdullah El Eshkar, Sahihu el-kasasi en-nebevij, (Amamn: Dar en-nefais, 2007), fq. 14.

[28] Kemal Izzuddin, El-hadith en-nebevijj esh-sherif min el-vixheheti el-belagijjeh, (Bejrut: Dar Ikre, 1984), fq. 459.

[29] Uthman bin Muhammed El Hamis, Febihudahumuktedih – kiraetun te’silijjetun fi sijeri ve kasasi el-Enbija alejhimuselam, vep. e cit., 35.

[30] Ali bin Ibrahim Hashish, Tahdhir ed-daijeh min el-kasas el-vahije, (Aleksandri: Dar el-Akideh, 2006), fq. 5.

[31] Meshhur Hasen Selman, Min kasas el-madine fi hadithi Sejjidi el-Murseline, vep. e cit., fq. 7.

[32] Tal’at Muhammed Afifi Salim, Muhtarat min el-kasas es-sahih fi-s-Sunneti en-Nebevijjeh – dirasetun tahlilijjetun terbevijje, vep. e cit, fq. 29.

[33] Esh-Sherif Hamdan Raxhih El-Mehdi El-Hexhari, Kavaid ed-Da’veti el-Islamijjeh, vep. e cit, fq. 519.

[34] Kemal Izzuddin, El-hadith en-nebevijj esh-sherif min el-vixheheti el-belagijjeh, (Bejrut: Dar Ikre, 1984), fq. 460.

  PAQARTËSIA II: ISLAMI ËSHTË PËRHAPUR ME SHPATË

 

 

 

PAQARTËSIA II:

ISLAMI ËSHTË PËRHAPUR ME SHPATË

 

Paragjykuesit e Islamit kanë prekur edhe çështjen e përhapjes së tij duke hedhur akuza në adresë të Profetit për kinse ai e ka dashur derdhjen e gjakut, se Islami është përhapur me forcën e shpatës dhe se ithtarët e tij nuk e kanë përqafuar këtë fe nga vullneti por nga imponimi.

Këtë shpifje dhe akuzë qëllimkeqe e demantojnë Islami dhe mësimet e tij të pastra, nga njëra, anë dhe narracioni historik nga ana tjetër. Më konkretisht:

1) 

[Mëshira, e jo dhuna, karakterizon Islamin]

Islami, në esencë, është fe e mëshirës. Ky tipar i tij reflekton edhe në normat dhe ligjet e tij. Nuk ka urdhëresë a ndalesë në Islam e që në një ose formë tjetër nuk paraqet mëshirë për njerëzit. Për këtë shkak, mëshira ka zënë një vend shumë të lakmueshëm në Kur’an. Ajo bashkë me fjalët që rrjedhin prej saj është përmendur hiç më pak se 315 herë, duke e shtrirë mëshirën e Zotit në çdo gjë, madje edhe në raport me ata që e kanë mohuar Atë. Thotë Allahu:

﴿كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَىٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ

“...Zoti juaj ia ka bërë detyrim Vetes mëshirën...” [El En’amë: 54.]

Allahu i Madhëruar e dërgoi Profetin Muhammed mëshirë dhe udhëzim për njerëzimin mbarë. Fjalët e tij reflektonin mëshirë gjithandej. Vet ai thoshte: “Kush nuk mëshiron (të tjerët), nuk mëshirohet!”;[1]Mëshirojini ata që janë në tokë, iu mëshiron Ai që është në qiell![2]

Kjo mëshirë nuk ka ngelë vetëm në fjalë dhe predikime. Ajo është jetësuar edhe në praktikë. Këtë e kanë dëshmuar edhe jomyslimanë objektivë, si Tomas Arnoldi, i cili thotë: ”Nëse i referohemi tolerancës së treguar nga myslimanët fitimtarë në raport me arabët e krishterë në shekullin e parë sipas hixhretit dhe shekujt vijues, me të drejtë do të konstatojmë se këto fise të krishtera që kanë përqafuar islamin, e kanë bërë me vullnet dhe liri të plotë të zgjedhjes. Vetë arabët e kohës sonë që bashkëjetojnë me komunitete myslimane janë dëshmi të kësaj tolerance.”[3]

2) 

[Lufta nuk ishte zgjidhja fillestare]

Profeti luftën e shihte si hapin e fundit që duhet ndërmarrë, për të mos thënë se nuk linte mundësi pa shfrytëzuar vetëm e vetëm që t’i shmangej asaj. Pastaj, lufta nuk është ligjësuar vetëm se atëherë kur keqtrajtimi ndaj besimtarëve pati kaluar kufijtë dhe kur tentativat për likuidimin fizik të Profetit në Mekkë dhe Medinë ishin shtuar. Vetëm kur ndodhën këto, erdhi leja për të luftuar. Allahu thotë:

﴿أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا ۚ وَإِنَّ اللَّـهَ عَلَىٰ نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ ﴿٣٩﴾ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِن دِيَارِهِم بِغَيْرِ حَقٍّ إِلَّا أَن يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّـهُ ۗ وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّـهِ النَّاسَ بَعْضَهُم بِبَعْضٍ لَّهُدِّمَتْ صَوَامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَوَاتٌ وَمَسَاجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّـهِ كَثِيرًا ۗ وَلَيَنصُرَنَّ اللَّـهُ مَن يَنصُرُهُ ۗ إِنَّ اللَّـهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ﴾

Atyre që janë sulmuar, u lejohet (që të mbrohen), sepse u është bërë padrejtësi dhe, në të vërtetë, Allahu është i Fuqishëm, që t’i ndihmojë 40. ata, që janë dëbuar nga vatrat e tyre padrejtësisht, vetëm sepse thanë: “Zoti ynë është Allahu.” Sikur Allahu të mos u kishte dhënë njerëzve mundësinë për t’u mbrojtur nga njëri-tjetri, do të shkatërroheshin manastiret, kishat, sinagogat dhe xhamitë, në të cilat përmendet shumë emri i Allahut. Vërtet, Allahu e ndihmon këdo që e ndihmon Atë. Allahu është vërtet i Fortë dhe i Plotfuqishëm.” [El Haxh: 39-40]

Këtë rrugë të Profetit e ndoqën myslimanët në betejat që zhvilluan. Ata nuk kanë luftuar të gjithë idhujtarët, përkundrazi, ata i kanë luftuar vetëm kundërshtarët e armatosur- ushtarët. Profeti ua ka bërë me dije shokëve të vet se, para luftës, duhet ftuar njerëzit në fe, sepse Islami nuk e lejon mashtrimin dhe as tradhtinë. Kur Profeti e dërgoi Aliun (r.a.) në Hajber, e porositi: “Nisu avash-avash derisa të arrish në vendin e tyre, e kur të arrish, kumtojua atë që e kanë obligim (besimin), ngase, betohem në Allahun, që Allahu ta udhëzojë një njeri nëpërmjet teje, është më mirë për ty se devetë e kuqe (pasuria më me vlerë).[4]

Se myslimanët kishin këto parime dhe këto sjellje dëshmon edhe fakti se atyre, përkundër asaj që gjendeshin në mesin e jomyslimanëve në Etiopi, kurrë nuk iu shkoi ndërmend t’i luftonin jomyslimanët atje. Shto kësaj edhe faktet që duke qëndruar me ta ishin në dijeni për pikat e forta dhe të dobëta të tyre dhe, po të ishte lufta në Islam për të dominuar, plaçkitur e vjedhur, Etiopia do të ishte vendi i parë që do të luftohej nga myslimanët.[5]

3) 

[Dëshmia e kundërshtarëve]

Ata që e kanë luftuar Profetin , kanë dëshmuar për qëndrimin e tij në gjendje lufte dhe paqeje dhe, njëkohësisht, për qëllimet e tij. Ebu Sufjani që për dy dekada e luftoi, nuk mund t’i rezistonte të vërtetave, andaj i tha Profetit : “Të kam luftuar, ke qenë kundërshtar i mirë! Kam bërë paqe me ty, ke qenë paqësor i mirë![6]

4) 

[Konceptet islame e refuzojnë një gjë të tillë]

Islami disponon me një ligj të qartë dhe konciz përkitazi me lirinë e besimit, ligj ky që zë fill tek fjala e Allahut:

﴿لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ

S’ka detyrim në fe,...” [El Bekare: 256]

Këtë rregull e gjejmë të përkthyer përsosmërish në jetën e Profetit . As ai, as myslimanët pas tij, nuk kanë detyruar kurrë njeri që ta pranojë Islamin, sikur që nuk ka ndodhur të pranohet nga njerëzit si formë e shpëtimit nga vdekja apo ndëshkimi. Kjo gjë as logjikisht nuk mund të pranohet. Nëse myslimanët me veprimtarinë e tyre kanë qëllim kryesor botën tjetër,  atëherë çfarë vlere do të kishte që t’iu imponohet njerëzve feja kur dihet se imponimi është formalisht ndërsa në zemra ngel besimi që kanë pasur?!

Çështjen e pranimit ose jo të besimit, Islami e ka lidhur drejtpërdrejtë me besimin dhe miratimin shpirtëror të secilit individ. Allahu thotë:

﴿وَقُلِ الْحَقُّ مِن رَّبِّكُمْ ۖ فَمَن شَاءَ فَلْيُؤْمِن وَمَن شَاءَ فَلْيَكْفُرْ ۚ إِنَّا أَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِينَ نَارًا أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا ۚ وَإِن يَسْتَغِيثُوا يُغَاثُوا بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ ۚ بِئْسَ الشَّرَابُ وَسَاءَتْ مُرْتَفَقًا

Dhe thuaj: “E vërteta është nga Zoti juaj. Kush të dojë, le të besojë e kush të dojë, le të mohojë” Ne kemi përgatitur për mohuesit keqbërës një zjarr, që do t’i rrethojë nga të gjitha anët (si çadra). Nëse do të kërkojnë ndihmë, do t’u jepet një ujë si xehja e shkrirë, që do t’ua përcëllojë fytyrat. Sa pije e tmerrshme është ajo e sa strehim i keq është ai (zjarri)!” [El Kehf: 29]

Kur’ani na ka mësuar se detyrë e Profetit ka qenë të kumtojë, jo të kthejë njerëzit në fe. Thotë Allahu:

﴿فَإِنْ أَعْرَضُوا فَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا ۖ إِنْ عَلَيْكَ إِلَّا الْبَلَاغُ﴾

Nëse ata kthejnë kurrizin, dije se Ne nuk të kemi dërguar ty (o Muhamed), si rojë për ata. Detyra jote është vetëm që të kumtosh...” [Esh Shura: 48]

Së këndejmi, bëhet e qartë se platforma islame refuzon kategorikisht t’i imponohet feja dikujt.[7]

Logjikisht, nëse dikujt do t’i imponohej diçka, në momentin e parë që do të gjente mundësinë, do të distancohej prej saj. Por kështu nuk ka ndodhur me ata që e kanë pranuar Islamin. Ata, jo që nuk e kanë braktisur, por e kanë mbrojtur dhe kanë sakrifikuar për të. Madje, statistikat tregojnë se numri i myslimanëve në botë është në rritje me gjithë propagandën që bëhet kundër tyre. Thomas Carlyle thotë: “Akuzimi i Profetit Muhammed se është mbështetur tek shpata për t’i bërë njerëzit t’i përgjigjen thirrjes së tij është absurditet që nuk ka asnjë kuptim...Ata që i besuan ndërsa nuk kishin mundësi të luftonin armiqtë e tij dhe të tyre, i besuan me bindje dhe sinqeritet. Ata iu ekspozuan luftës nga të tjerët para se vetë ta kishin mundësinë që t’i luftonin të tjerët. [8]

5) 

[Dëshmia e shifrave]

Nëse do të bënim një krahasim ndërmjet të vrarëve, myslimanë dhe jomyslimanë, në luftërat e kohës së Profetit Muhammed , dhe të vrarëve të luftërave në kohën tonë, do të mbeteshim të habitur. Në të gjitha betejat në të gjallë të Profetit ka pasur kaq të vrarë:

-          262 dëshmorë nga radhët e myslimanëve

-          1022 të rënë nga radhët e armiqve

...që gjithsej bëjnë 1284 të vrarë. Në mënyrë që të mos krijohet bindja e gabuar se ky numër i vogël i të vrarëve ka ardhur si rezultat i ushtrive të vogla, dua të nënvizoj këtu se kam llogaritur numrin e ushtarëve të të dyja taboreve në beteja dhe më pas jam munduar të nxjerrë përqindjen e të vrarëve sipas këtij numri të përgjithshëm të ushtarëve. Kam ngelë i fascinuar. Përqindja e dëshmorëve të rënë nga radhët e ushtrive myslimane është vetëm 1% ndërkohë që përqindja e të rënëve nga radhët e ushtrive jomyslimane në raport me shifrën e përgjithshme të tyre është 2%. Së këndejmi, mesatarja e të vrarëve nga të dyja taborët në raport me numrin e përgjithshëm është 1.5%.    

Kjo përqindje minimale e viktimave fatale të luftës në më shumë se 63 beteja (25 ose 27 beteja dhe 38 ekspedita)[9] është dëshmia më e fuqishme se derdhja e gjakut nuk ka qenë qëllim i luftërave të Profetit dhe as që janë karakterizuar ato me gjak.   

Që të kemi një imazh edhe më të qartë, kam bërë krahasim ndërmjet të kaluarës dhe të tashmes, respektivisht ndërmjet statistikave të të vrarëve atëherë dhe tash në luftën e dytë botërore. Nga të gjeturat, kam ngelë i shokuar. Përqindja e të vrarëve është 351%. Shifrat nuk gënjejnë. Në lutën e dytë botërore kanë marrë pjesë 15,600,000 (pesëmbëdhjetë milionë e gjashtëqind mijë) ushtarë ndërsa janë vrarë 54,800,000 (pesëdhjetekatër milion e tetëqind mijë) njerëz, ose trefishi i ushtrisë pjesëmarrëse. Shpjegimi i kësaj shifre trefish më të lartë se ajo e pjesëmarrësve – ushtarëve është se luftërat janë zhvilluar me synime të shfarosjes së civilëve dhe se aeroplanët bombardues kanë hedhur me mijëra tonelata bomba mbi fshatra dhe qytete duke vrarë kështu miliona e miliona, duke shkatërruar infrastrukturën, ekonominë dhe duke i lënë pa kulm mbi kokë të shpëtuarit e mundshëm. Sipas çdo parametri, lufta e dytë botërore ishte katastrofë njerëzore.  

Natyrisht, me këtë nuk mëtohet asnjëherë të tërhiqet paralele krahasimi ndërmjet Profetit Muhammed   dhe vëllezërve të tij Profetë (a.s.) me këta të tjerët, si tipi i Hitlerit, Musolinit, etj, që kanë shkatërruar e prishur çfarë iu ka dalë përpara, sepse të parët kanë qenë fanarë udhëzimi ndërsa këta të fundit shkatarraq e çrregullues, por qëllimi ishte ofrimi i një përgjigjeje praktike dhe konkrete për atë që akuzon Profetin e Mëshirës se ai e ka përhapur fenë nëpërmjet vrasjes dhe imponimit.

6) 

[Sekreti i përhapjes së Islamit fshihet në mësimet e tij]

Për të kuptuar të vërtetën e përhapjes së islamit, më lehtë se të bëjmë krahasime të statistikave, e kemi të shikojmë në hartën e botës sot, për tu bindur se shpata nuk ka pasur fuqinë kurrë që në këtë perimetër gjeografik kaq të madh ta përhapë Islamin. Sot, në vendet ku nuk ka pasur luftëra islame ose ka pasur fare pak, ekziston numri më i madh i myslimanëve në botë. Vende si Indonezia, India, Kina, vende të kontinentit afrikan (Saheli e Sahara...), ani pse nuk kanë përjetuar luftëra islame ose kanë përjetuar fare pak, sot numërojnë më shumë se 300,000,000 (treqind milionë) myslimanë. Ndoshta do të mund të thuhej për disa mijëra se kanë përqafuar fenë dhunshëm, por të thuhet për qindra miliona, këtë se kap mendja dot! E këto shifra nëse do, krahasoji me shifrat e myslimanëve në vendet ku fillimisht feja ka depërtuar nëpërmjet ushtrive myslimane, si Iraku, Shami, që shifrat e myslimanëve nuk kalojnë dhjetëra milionë sosh. E përveç kësaj, në këto vende ende ithtarë të feve tjera që akne preferuar të qëndrojnë në fenë e tyre të parë, si të krishterë, çifutë, idhujtarë e të tjerë të ngjashëm me ta.[10]

Në këtë të vërtetë ka aluduar edhe Gustav le Bon, i cili në librin ‘Civilizimi i arabëve’, duke folur për sekretin e suksesit të përhapjes së Islamit në kohën e Profetit Muhammed dhe kohët vijuese, thotë: “Historia ka vërtetuar se fetë nuk imponohen me forcë. Rrjedhimisht, as Islami nuk është përhapur me shpatë. Është përhapur vetëm me thirrje – predikim, dhe falë tij (predikimit) popujt që së fundmi kishin shtypur arabët, turqit dhe mongolët, e pranuan atë. Kur’ani arriti të përhapet në Indi, atje ku këmbë arabi nuk kishte shkelur kurrë përveç se si kalimtar, dhe të përqafohet nga pesëdhjetë milionë njerëz.[11] Apo edhe në Kinë, ku shifrat nuk janë hiq më të pakta, edhe pse në të kurrë arabët nuk zhvilluan luftëra për ta marrë ndonjë pjesë të saj.”[12]

Përkitazi me këtë flet edhe Tomas Arnoldi, i cili në librin e tij të njohur The spread of Islam in the world (Përhapja e Islamit në botë), thotë: “Teoria e përhapur për kinse shpatën si faktor kryesor i kalimit të njerëzve në Islam është larg çdo vërtetësie...Kredoja islame është ajo që parasheh tolerancën dhe lirinë e zhvillimit të jetës fetare për të gjithë ithtarët e feve tjera.”[13]

Përfundimisht, Islami nuk ka luftuar trupat, por zemrat, nuk ka pushtuar tokat, por shpirtrat, sepse, nëse shpata ka mundësi ta merr një shtet, nuk ka mundësi ta merr një zemër!



[1] Transmetojnë Buhariu, 5651, dhe Ebu Davudi, 5218.

[2] Transmeton Tirmidhiu, 1924, ndërsa Albani e ka saktësuar në Sahihu-l-Xhami, 3522.

[3] Arnold, Ed-Da’vetu ile-l-Islam, fq. 70.

[4] Transmetojnë Buhariu, nr. 2847, dhe Muslimi, nr. 2406.

[5] Ahmed Harfi, Semahat el Islam, fq. 148.

[6] Ibn Ethir, Usud el-Gabe, 3/11; Safediu, El vafi bi-l-vefehat, 1/2240.

[7] Shih: Mahmud Hamdi Zakzuk, Hakaik islamijje fi muvaxheheti hamelati-t-teshkik, fq. 33.

[8] T. Carlyle, El ebtal, fq. 71.

[9] Shih: Ibn Kethir, Es-Siretu en-Nebevijje, 4/432; Ibn Kajjim, Zadu-l-mead, 1/125; Ibn Hazm, Xhevamiu-s-Sire, 1/16.

[10] Abbas Mahmud El Akkad, Hakaik El Islam ve ebatil husumihi, fq. 169; 170. Natyrisht, sot shifra e myslimanëve në këto vende kalon shumëfish këtë numër. Vetëm në Indi, siç shpjegohet në fusnotën vijuese, shifrat kanë tejkaluar dyqind milionëshin.

[11] Sipas statistikave të vitit 2008, shifra e myslimanëve në Indi është 238 milionë.

[12] Gustav le Bon, Hadaretu-l-arab, fq. 128; 129.

[13] Tomas Arnold, Ed-Da’vetu ile-l-Islam, fq. 102.

VIDEOS / YOUTUBE
Depresioni Lutja Perfitime nga istigfari Era e gojes se agjeruesit
AUDIO / FOTO

Biografia Artikuj Media Libraria Dosje Problematika
bashkëkohore
Opinione dhe
reagime
Studime dhe
hulumtime
Kontakt
  Akide Video Libra Ramazani   Opinione Fetare  
  Islam Audio Recensione librash Haxhi   Reagime Shkencore  
  Tefsir Foto            
  Hadith              
  Dave              
  Histori islame              
  Orientalizem              
  Kulture dhe civilizim              
  Avancim personal              
  Hutbe              
  Tregime              

Të gjitha të drejtat e rezervuara - 2013